Að grafa undan ríkjandi hugmyndum

Litið um öxl sjö árum eftir útkomu bókarinnar „Umbúðaþjóðfélagið“

Auglýsing

  • Grein frá 1996 eftir Hörður Berg­mann höf­und bók­ar­innar sem á fullt erindi inn í um­ræð­una um umhverf­is­málin og um sóun­ina sem er á öllum sviðum sam­fé­lags­ins.



    *



  • Á þessu ári eru 30 ár frá því að bókin ,,Um­búða­þjóð­fé­lagið" kom út og 23 ár frá birt­ingu þess­arar grein­ar. Bókin ber þess merki að Hörður hefur séð í hvað stefndi í sam­fé­lagi þjóð­anna þar sem sóunnar hugs­un­ar­háttur var alls­ráð­andi.







  • Þótt almenn­ingur og ráða­menn séu loks nú 2019 farin rumska og gera sér grein fyrir hætt­unni, að þá er þessi sóunnar hugs­un­ar­háttur enn alls­ráð­andi. Fyrir 30 árum bendir Hörður á þessa miklu ógn sem heims­þorpið stendur frammi fyr­ir.

Ríkj­andi hug­myndir eru alltaf á ein­hverju skrið­i ­vegna þess að grunn­ur­inn, sem þær hvíla á, hagg­ast. Mót­töku­tækin í höfði okk­ar fá sífellt ný boð og hnika hugsun okkar og hug­myndum til. En því aðeins kemst skriður á hug­mynda­lega end­ur­nýjun að saman fari nýjar for­sendur og við­brögð sem ­sjást í verki og tengj­ast sterkum til­finn­ing­um.

Auglýsing

Við­brögð sem verða að tíð­indum sem ber­ast um ­stjórn­kerfi sam­fé­lags­ins eða skila sér með atbeina fjöl­miðla sem hafa áhrif. Þetta má sjá jafnt af stóru sögu­legu dæm­unum og þeim smáu. Eftir að rúss­neska keis­ara­stjórnin og bráða­birgða­stjórn Ker­en­skys höfðu eyði­lagt traust almenn­ings á vald­höf­unum og gert kröf­una um frið og brauð ríkj­andi í hugum fólks var ­leiðin opin fyrir valda­töku og hug­myndir bol­sé­víka.

 For­send­ur breytt­ust og mót­uðu nýjar kröfur og hug­mynd­ir. Valda­kerfi komm­ún­ista tókst lík­a að eyði­leggja traust almenn­ings á vald­höf­unum og hug­mynda­kerfi þeirra í tím­ans rás. Og loks varð valda­taka nýrra afla, sem fólk tengdi við vonir sínar um frjáls­ræði og betri hag, ekki umflú­in.

Sé litið til smærri dæma af heima­slóðum gætum við hug­leitt hvað olli því að Ieyft var að selja bjór á Íslandi. Ætli tví­efld­ur ­til­finn­inga­legur styrkur hug­mynd­anna um jafn­ræði þegn­anna og frelsi í við­skiptum hafi ekki orðið bind­ind­is­hug­sjón sem tengd­ist for­ræð­is­hyggju ­yf­ir­sterk­ari?

Mig minnir að áhrifa­mestu fjöl­miðl­arnir hafi skil­að skil­merki­lega yfir­lýs­ingum Dav­íðs Schevings Thor­steins­son þegar hann keypt­i ­bjór­inn í flug­höfn­inni: „Það gengur ekki lengur að hafa þá reglu að leyfi okk­ar til að kaupa bjór fari eftir því hjá hverjum við vinn­um."

Ein­föld boð með sterkri til­finn­inga­legri skírskot­un. Hér var skír­skotað til rétt­læt­is­til­finn­ingar hjá öllum starfs­stétt­um. Jafn­vel flug­mönn­um, flug­freyjum og far­mönn­um. Margir halda upp á bjór. Björn­inn var unn­inn.

Sjón­horn ­skiptir máli

Skiln­ingur okkar og hug­myndir mót­ast lík­a ó­hjá­kvæmi­lega af því frá hvaða sjón­horni við skoðum það sem ger­ist.  Da­víð Schev­ing opn­aði nýtt sjón­horn á bjór­mál­ið. Vil­mundur Gylfa­son opn­aði fyrir íslend­inga mik­il­væg­ara sjón­horn sem hefur reynst býsna nota­drjúgt. Við erum alltaf öðru hverju að meta hvað sé lög­legt en sið­laust.

íslenskur ráð­herra hefur sagt af sér og annar beð­ið ­þjóð­ina afsök­unar vegna þess hve margir nota nú orðið þetta sjón­horn til að ­meta hegðun og fram­göngu vald­hafa í opin­bera geir­anum og einka­geir­an­um. Fyr­ir­ ­rúm­lega sjö árum reyndi ég að opna nýtt sjón­horn á þróun þjóð­fé­lags­ins með því að fá gefna út bók sem ég nefndi Umbúða­þjóð­fé­lag­ið.

 í inn­gang­in­um m­innt­ist ég einmitt á þetta með áhrif sjón­horns­ins og sagði: „Ég hef val­ið þess­ari bók heitið Umbúða­þjóð­fé­lag­ið. Upp­gjör og afhjúp­un. Nýr fram­fara­skiln­ing­ur. Heit­inu er ætlað að segja sitt um ákveðið sjón­horn sem hér­ er notað við að greina áhrifa­rík ein­kenni efna­hags-, atvinnu- og lífs­hátta í sam­fé­lagi okk­ar.

Vísa til athug­unar á því hvernig líf okkar er vaf­ið í sífellt þykk­ari, dýr­ari og fánýt­ari umbúðir í nafni fram­fara. Það er ekki látið við það sitja að hanna aðlað­andi umbúðir um vörur sem eru boðnar til­ ­sölu, heldur einnig hvers konar þjón­ustu og verk­efni.

Sam­hliða því að auð­veld­ara verður að fram­leiða vöru verður erf­ið­ara að selja hana. Auknum tíma er þá varið í það sem nefnt er vöru­þró­un, mark­aðs­könnun og 

·        „Tök­um lítt mark á fregnum af því að sívax­andi mengun og röskun á hita­stigi og veðrum ­megi rekja til orku­brennsl­unnar sem sam­göngu­hættir ríkra  þjóða krefj­ast.

Í vinda­sömu, strjál­býlu landi munar ekk­ert um eina flug­ferð eða einn bíl til við­bót­ar. En eftir því sem kostn­aður vísi­tölu fjöl­skyld­unnar af rekstri einka­bíls­ins fer ­meira fram úr mat­ar­kostn­aði fara fleiri að staldra við."

mark­aðs­setn­ing.  Sí­fellt fleiri og dýr­ari milli­liðir smyrj­a ­gang­verk umbúða­þjóð­fé­lags­ins."



Þetta skýrir nokkuð sjón­hornið sem notað var í bók­inni til að skoða hve ­traustar eða fúnar ýmsar burð­ar­stoðir þjóð­fé­lags­ins væru. Hvers eðlis var þetta ­sjón­horn og hvað skyldi tím­inn hafa leitt í ljós um nyt­semi þess?

Hef­ur eitt­hvað breyst?

Segja má að í Umbúða­þjóð­fé­lag­inu sé ráð­ist gegn hug­myndum sem orða má svo:

·        Vext­i efna­hags­legra umsvifa eru engin tak­mörk sett;



hag­vöxtur bætir allra hag; hvern vanda má leysa með nýrri tækni og þró­un ­tækn­innar leiðir ávallt til fram­fara;



meiri skóla­ganga tryggir menntun og efna­hags­legar fram­far­ir; meiri völd ­sér­fræð­inga tryggja skyn­sam­legar ákvarð­an­ir;



 heil­brigð­is­kerfið er rekið á heil­brigð­u­m grunni.

 

Hefur fjarað undan þessum hug­myndum eða standa þær enn á traustum grunni?

Enn má telja ríkj­andi þá hug­mynd að efna­hags­leg­um um­svifum séu engin tak­mörk sett og hag­vöxtur helsta for­senda fram­fara. Fáir horfa með gagn­rýni á afleið­ingar þess að gera hag­vöxt að þjóð­fé­lags­leg­u ­for­gangs­verk­efni.

Hver er að velta fyrir sér afleið­ingum þess að ger­a alla þætti þjóð­lífs­ins háða vax­andi þenslu á vöru- og vinnu­mark­aði og tengja það vara­sömu álagi á auð­lindir og líf­ríki jarð­ar­inn­ar?

Þeir eru að vonum ekki margir því að breið­ar­ ­út­flutn­ings­leiðir og van­nýtt sókn­ar­tæki­færi blasa við að dómi helstu álits­gjafa ­þjóð­ar­inn­ar, allt frá for­seta vorum og rík­is­stjórn til tals­manna fyr­ir­tækja og ­laun­þega.

Fjöl­miðlar og álits­gjafar líta sem von er einkum til­ þess sem gengur vel, enda meira og minna háðir aug­lýs­ingum þeirra sem slást á mark­aðn­um.

Í við­skipta­heim­inum virð­ast aukin umsvif jafn­an æski­legri en hæfi­leg. Þetta breyt­ist ekki að ráði þótt óselj­an­leg offram­leiðsla og vöru­nýj­ungar af ýmsu tagi hrann­ist upp og gjald­þrota­fregnum fjölgi.

Og veru­leg byrði sé orðin af of stórum ­fiski­skipa­flota, van­nýttum frysti­hús­um, slát­ur­húsum og mjólk­ur­bú­um, ríf­leg­u g­isti­rými, jafn­vel upp­lýs­ingum sem tor­velt reyn­ist að fá yfir­sýn yfir.

En tíðar fregnir af því hve ýmis mik­il­væg aðföng eru orðin tor­sótt, ekki síst á fiski­miðum fjær og nær, grafa þó að lík­indum jafn­t og þétt undan þeirri hug­mynd að hægt sé að byggja á enda­lausum hag­vexti í af­mörk­uðu vist­kerfi með tak­mörk­uðum auð­lind­um. Þau tak­mörk, sem komin eru í ljós á vexti opin­berrar þjón­ustu, hafa lík­lega svipuð áhrif.

En skýr­ustu skila­boðin um tak­mörk vaxtar eigum við að lík­indum eftir að fá í fram­tíð­inni vegna þeirra fárán­legu vaxta og verð­trygg­ingar þar á ofan sem íslend­ingar búa við og leggj­ast með áður óþekkt­u­m þunga á upp­vax­andi kyn­slóð í formi rík­is­skulda og hús­næð­is­lána.

Enn má telja þá hug­mynd ríkj­andi að tækni­fram­far­ir ­leysi flestan vanda. Þróun tölvu­tækni og fjar­skipta gefur þeirri hug­mynd ­drjúgan byr, enda alkunna hve margt sú þróun auð­veldar og sparar jafn­fram­t orku- og papp­írs­notk­un.

Þótt ný lyf hafi eflt ýmsa sýkla og gert þá skæð­ar­i en fyrr hafa fregnir af því að lík­indum minni áhrif en fregnir af fram­föru­m lækna­vís­ind­anna. Við lokum aug­unum fyrir því óþægi­lega og reynum að gleyma því.

Tökum lítt mark á fregnum af því að sívax­andi meng­un og röskun á hita­stigi og veðrum megi rekja til orku­brennsl­unnar sem ­sam­göngu­hættir ríkra þjóða krefj­ast. í vinda­sömu, strjál­býlu landi munar ekk­ert um eina flug­ferð eða einn bíl til við­bót­ar.

En eftir því sem kostn­aður vísi­tölu­fjöl­skyld­unnar af ­rekstri einka­bíls­ins fer meira fram úr mat­ar­kostn­aði fara fleiri að staldra við. Nýjar for­sendur senda skýr boð um að tími ódýrrar orku sé lið­inn og ástæða til að end­ur­meta eigin hag og þjóð­ar­hag í því ljósi.

Enn ríkir almennt traust á skóla­kerf­inu og heil­brigð­is­kerf­inu, fáir verða til að gagn­rýna grund­völl­inn og skipu­lag­ið. ­Menntun og heilsa er einkum talin háð fram­lagi stofn­an­anna sem starfa inn­an­ þess­ara geira. Úrbóta skal leitað með því að bæta þær — ekki með því að reyna nýjar leið­ir.

Stofnun félags eins og Lífs­vogar vorið 1995 vitn­ar um að við­horf og við­brögð séu að taka á sig nýja mynd. Þetta eru sam­tök þeirra ­sem telja sig hafa orðið að þola mis­tök í með­ferð hjá læknum og öðrum ­starfs­mönnum heil­brigð­is­kerf­is­ins og á fyrstu vikum starf­sem­innar gengu 400 ­manns í féJag­ið.

 Með því að af­nema gamla léns­fyr­ir­komu­lagið í lyf­sölu og vara við ofnotkun vissra lyfja með­ því að láta not­and­ann borga meira hefur tek­ist að draga úr umbúða­kostn­aði við ­rekstur heil­brigð­is­kerf­is­ins. í sjúkra­hús­rekstri þok­ast sumt á sama veg.

Skipu­lag heil­brigð­is­þjón­ust­unnar hefur kom­ist í nýjan fókus eftir að sam­keppni lyf­sala og átök sér­fræð­inga með einka­rekstur og heilsu­gæslu­lækna leiddu skýrt í ljós að sjúk­lingar eru í þeirra augum einnig eft­ir­sóttir við­skipta­vin­ir.

Hvers má vænta?

Nið­ur­staðan af þessu stutta yfir­liti er sú að ­vaxt­ar­hyggj­an, sem gagn­rýnd var í Umbúða­þjóð­fé­lag­inu Iifi enn góðu lífi en margt, sem er að ger­ast, gæti átt þátt í að grafa undan henni. Svör við ­spurn­ing­unni um efna­hags­legar fram­farir og betra líf tengj­ast einkum hefð­bund­inni, von­glaðri vaxt­ar­hyggju. Sjón­horn vaxt­ar­hyggj­unnar er vítt og vel aug­lýst.

Sjón­horn­ið, sem ég nota í bók­inni og í ýmsu sem ég hef sagt og skrifað síð­an, er sjaldan í notkun hjá þeim sem tjá sig í fjöl­miðlum um hag og horf­ur. Óvíða er spurt hvenær komið sé nóg og hvað get­i ta­list hald­bært, stand­ist til fram­búð­ar. Fáir velta því fyrir sér hvort unnt sé að lifa betra lífi með minna umleikis.

Það er mikið til í því sem Einar Sig­ur­jóns­son, ­bók­bind­ari í kjall­ar­anum hjá okk­ur, sagði einu sinni við mig: „Það eru margir ­sam­mála því sem þú ert að segja — en það fer bara eng­inn eftir því!" Það er að von­um. En við lærum af því að reka okkur á. Ný reynsla breytir jafnt og þétt sjón­horn­inu sem gefur gleggsta sýn á það sem er að ger­ast, hverjar horf­urnar eru og hvað hentar þegar hugsað er um eigin hag.



Grein birt í Helg­ar­póst­inum 23. 12 1996. Höf­undur er Hörður Berg­mann var ­kenn­ari og rit­höf­und­ur.

Ólafur Ísleifsson, þingmaður Miðflokksins, spurði um innstæðutryggingar.
Um 83 prósent innstæðna í íslenskum bönkum voru tryggðar um áramót
Tryggingasjóður innstæðueigenda tryggir um 83 prósent af þeim 1.707 milljörðum króna sem geymdir voru á íslenskum bankareikningum í lok síðasta árs. Samt voru bara 38 milljarðar króna í sjóðnum.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Benedikt Jóhannesson
Styrmir gegn Styrmi – Frumkvöðull í einkavæðingu orkufyrirtækja
Kjarninn 25. ágúst 2019
Donald Trump, forseti Bandaríkjanna.
Trump um Trump frá Trump til Trump
Bandarískir ráðamenn reyna nú hvað þeir geta að bæta fyrir geðvonskutíst og eftiráskýringar Bandaríkjaforseta um aflýsingu Danmerkurferðar sinnar. Ástæðuna sagði forsetinn þá að danski forsætisráðherrann vildi ekki ræða hugmynd hans um kaup á Grænlandi.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Listi yfir þjónustugjöld bankanna skólabókardæmi um fákeppni
Gylfi Zoega segir að það sé ekki hægt að nota ódýrt kort í innanlandsviðskiptum hérlendis vegna þess að það myndi minnka hagnað bankanna.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Skúli Mogensen, var forstjóri og eigandi WOW air.
Leiga á íbúð sögð greiðsla á persónulegum kostnaði Skúla
Félagið sem leigði íbúð fyrir forstjóra WOW air í London hét áður Mogensen Limited. Skiptastjórar telja 37 milljóna króna leigugreiðslur hafa verið vegna persónulegs kostnaðs hans en ekki á viðskiptalegum forsendum.
Kjarninn 24. ágúst 2019
Hitamet í heiminum í júlí – enn á ný
Júlímánuður var sá heitasti frá því að mælingar hófust, fyrir 140 árum. Því fylgja fleiri jakkalausir dagar fyrir Íslendinga, en líka sýnilegar hamfarir víða um heim.
Kjarninn 24. ágúst 2019
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Út fer Boris með Breta – hvað sem það kostar!
Kjarninn 24. ágúst 2019
Kristbjörn Árnason
Gleðidagur, áfangasigur
Leslistinn 24. ágúst 2019
Meira eftir höfundinnKristbjörn Árnason