Truell búinn að tilkynna raforkuverðið

Auglýsing

Á nýliðnu ári átti sér stað nokkur um­ræða um fyr­ir­­hug­aða inn­­­leið­ingu Íslands á þriðja orku­­pakka Evr­ópu­­sam­­starfs­ins. Þar er um að ræða til­­­teknar sam­eig­in­­leg­ar regl­ur um orku­­mál, sem gilda eiga inn­­an Evr­ópu­­sam­­bands­ins (ESB) og Evr­ópska efna­hags­­svæð­is­ins (EES). Í umræð­unni komu fram ýmis ólík sjón­­­ar­mið um áhrif þess ef eða þegar Ísland inn­­­leið­ir þess­ar regl­­ur. Sá ágrein­ing­ur sem þarna er uppi virð­ist eink­um snú­­ast um áhrif þess ef raf­­­magns­kap­all yrði lagð­ur milli Íslands og Evr­ópu.

Í þessu sam­­bandi kemur upp í hug­ann að breska fyr­ir­­tækið Dis­r­upt­ive Capi­­tal hef­ur nú í nokk­ur ár haft hug á lagn­ingu slíks sæ­­strengs milli Bret­lands og Ís­lands. Það verk­efni er unn­ið und­ir for­­merkj­um dótt­ur­­fyr­ir­­tækis Dis­r­upt­ive Capi­tal; Atl­antic Super­Conn­ect­­ion. Síð­­­ustu mis­s­er­in virð­ist fyr­ir­­tæk­ið hafa lagt tals­vert auk­inn þunga á að raun­­gera verk­efn­ið, sbr. nýlega til­­kynn­ing um fyr­ir­­hug­aða bygg­ingu kap­al­verk­smiðju á Eng­landi til að smíða streng­inn og nokk­uð stíf fund­­ar­höld starfs­­manna fyr­ir­­tæk­is­ins með ýms­um hags­muna­að­il­um á Íslandi.

Auk þess hafa Dis­r­upt­ive Capi­­tal og Atl­antic Super­Conn­ect­­ion nú til­­kynnt hvaða verð er af þeirra hálfu álitið raun­hæft eða mög­u­­legt fyrir raf­­ork­una sem verði seld og flutt til Bret­lands frá Íslandi; 65 bresk pund pr. MWst. Fyr­ir­­tæk­in hafa samt ekki viljað út­­skýra hvort sú verð­hug­­mynd feli í sér kaup­verð á sjálfri raf­­ork­unni eða hvort um­rædd verð­hug­­mynd inn­i­haldi einnig flutn­ings­­kostn­að­inn á ork­unni til Bret­lands. Með­­an upp­­lýs­ing­ar þar um liggja ekki fyrir er svo til úti­­lok­að að átta sig á fjár­­hags­­legri skyn­­semi verk­efn­is­ins eins og það er sett fram af Bret­un­um.

Auglýsing

Um leið virð­ist Dis­r­upt­ive Capi­­tal hafa auga­­stað á HS Orku, en þar eru tæki­­færi til að nálg­­ast tals­vert magn af raf­­orku fyrir sæ­­streng. M.ö.o. þá hefur fyr­ir­tæki sem skráð er í Sviss og er sagt vera ná­tengt breska fyr­ir­­tæk­inu Dis­r­upt­ive Capi­tal, nú eign­ast um­tals­verð­an hlut í HS Orku. Þar með virð­ist mög­u­­legt að raf­­orku­fram­­leiðsla á Íslandi og raf­­orku­­flutn­ing­ur milli Íslands og Bret­lands verði að ein­hverju leyti á nán­­ast sömu hendi.

Margt er þó óljóst um áætl­­an­ir breska fyr­ir­­tæk­is­ins. T.d. hafa upp­­lýs­ing­ar þess um stærð og raf­­orku­þörf kap­als­ins og hvað­an raf­­orka til út­­flutn­ings frá Íslandi ætti að koma, verið óskýr­­ar. Þá hafa þær tíma­­á­ætl­­­anir sem fyr­ir­tæk­ið hef­ur kynnt verið mis­­vís­andi og almennt má segja að þær áætl­­­anir virð­ast varla vera raun­hæf­ar.

Afstaða rík­is­­­stjórn­­­ar­innar og Alþingis gagn­vart þess­um áætl­­un­um er ekki ljós. Og þrátt fyrir ýmsar vanga­veltur hafa stjórn­­völd ekki svar­að því með skýr­um eða af­­ger­andi hætti hvort einka­­fyr­ir­tæki geti ein­hliða lagt hing­að raf­­­streng frá Evr­ópu, þ.e. án sér­staks sam­­þykk­is ís­­lenskra yfir­­­valda. Frum­­kvæð­ið í mál­inu hef­ur kom­ið frá bresk­um stjórn­­völd­um og ekki síður frá breska fyr­ir­­tæk­inu. Þar er varla í for­­gangi að gæta hags­muna Íslend­inga. Afar mik­il­vægt er að ís­­lensk stjórn­­völd hafi þarna fulla yfir­­­sýn og stefnu sem set­ur þjóð­­ar­hags­muni í önd­vegi.

Í þess­­ari grein er fjall­að um umrædd áform breska fyr­ir­­tæk­is­ins Dis­r­upt­ive Capi­­tal.

Edmund Tru­ell sér tæki­færi í íslenskri orku

Umrætt sæstrengs­verk­efni Dis­r­upt­ive Capi­­tal er nefnt Atl­antic Super­Conn­ect­­ion. Þar á bæ ræður ríkj­um mað­ur að nafni Ed­­mund Tru­ell, sem jafn­­an mun vera kall­að­ur Edi í góðra vina hópi. Les­end­ur geta sjálf­ir kynnt sér sögu hans á net­inu. Þar er aug­­ljós­lega um að ræða mann með geysi­­lega fjár­­­fest­inga­­reynslu og lík­­­legt að hann geti hnýtt alla þá hnúta sem þarf til að raun­­gera svona verk­efni. Eða a.m.k. flesta hnút­ana.

Um teym­ið sem hef­ur þetta kap­al­verk­efni með hönd­um má lesa á vef Atl­antic Super­Conn­ect­­ion. Þetta er fá­­mennt teymi sem hefur marg­sinn­is kom­ið til Ísl­ands og átt hér fjölda funda með orku­­fyr­ir­­tækj­um, stjórn­­­mála­­mönn­um, sér­­fræð­ing­um, almanna­tengl­um, ýms­um öðrum hags­muna­að­ilum o.s.frv. Þess skal get­ið að grein­­ar­höf­und­ur hef­ur tvisvar átt fundi með for­ráða­­mönn­um breska fyr­ir­­tæk­is­ins, en sök­um þess að þar var um trún­að­­ar­­sam­­töl að ræða verða þau ekki rakin hér.

Tru­ell sjálf­ur er vell­auð­ugur og er t.a.m. áber­andi styrkt­­ar­að­ili breska Íhalds­­­flokks­ins, ein­­dreg­inn bar­átt­u­­maður gegn gjöld­um á fjár­­­mála­­fyr­ir­­tæki og alvan­ur því hvern­ig virkja má stjórn­­­mála­­menn til að koma verk­efn­um áleiðis. Og það er grein­i­­legt að Edmund Tru­ell sér áhuga­verð tæki­­færi í ís­­lensku raf­­­magni. Fyr­ir­­tæki á hans veg­um er ný­­bú­ið að kaupa um­tals­verð­an hlut í HS Orku og þarna virð­ist mark­visst unn­ið að því að koma sæ­­strengs­verk­efn­inu áleið­is og nálg­­ast íslenska raf­­orku fyr­ir kap­al­inn.

Allt að 1.200 MW kap­all (en mögu­lega um 700 MW)

Umfang kap­als­ins sem Dis­r­uptive Capi­­tal hyggur á er af hálfu fyr­ir­­tæki­s­ins ýmist sagt vera 1 GW (1.000 MW), 1,1 GW (1.100 MW) eða 1,2 GW (1.200 MW). Þó svo það sé svo­lít­ið und­­ar­­legt að breska fyr­ir­­tæk­ið haldi sig ekki við sömu töl­una, má kannski segja að þetta þýði ein­fald­­lega að fyr­ir­tæk­ið hafi ekki gert stærð kap­als­ins alveg upp við sig. En að það stefni á að hann verði á bil­inu 1.000-1.200 MW. End­an­­leg ákvörð­un þar um hlýt­ur, eðli máls­ins sam­­kvæmt, að ráð­­ast mjög af því hversu mikla raf­­orku megi nálg­­ast á Íslandi fyrir streng­inn.

Það er reyndar mög­u­­legt að Dis­r­upt­ive Capi­­tal hafi áhuga á mun minni kapli. Því s.l. sumar birt­ust frétt­ir um að kap­all­inn yrði mög­u­­lega á bil­inu 600-700 MW. Sú frétt er að vísu fjarri þeim töl­um sem sæ­­strengs­­fyr­ir­­tækið sjálft kynn­ir á vef­­síðum sín­­um. Senn­i­­lega er hug­­mynd­in um slíkan minni kap­al þó raun­hæf­ari, vegna þess að það er ekki hlaup­ið að því að nálg­­ast nógu mik­ið magn af raf­­orku á Ís­landi fyrir stærri kap­al. Þar að auki er eft­ir­­spurn eftir raf­­­magni hér inn­­an­lands sterk. Þess vegna er ekki ólík­­­legt að Dis­r­upt­ive Capi­­tal stefn­i nú að minni kapli, þ.e. á bil­inu 600-700 MW sæ­­streng eða þar um bil. Jafn­­vel þó svo allt ann­að segi á vef fyr­ir­­tæk­is­ins.

Sæstreng­ur­inn þarf aðgang að mik­illi raf­orku

Sæstrengur milli Bret­lands og Ís­lands er af hálfu Dis­r­uptive Capi­­tal sagð­ur verða um 1.500 km lang­ur (fræði­lega séð gæti hann verið aðeins styttri). Og sem fyrr segir á stærð kap­als­ins, skv. vef­­síð­­um breska fyr­ir­tæk­is­ins, að verða sem nem­ur um 1-1,2 GW. Til sam­an­­burð­ar við þessa stærð má nefna að all­ar virkj­an­ir Lands­­virkj­un­ar eru sam­tals um 2 GW. Ann­ar sam­an­­burð­ur er að allt afl­ið sem fyr­ir­­tæk­in á Grund­­ar­tanga nota í dag slag­ar hátt í 1 GW. Sæ­­streng­ur upp á 1-1,2 GW er því mjög stórt verk­efni á ísl­ensk­an mæli­kvarða.

Auglýsing

Lands­­virkjun hefur sagt að kap­all­inn myndi flytja um 5,700 GWst af raf­­­magni á ári hverju (auk þess yrði orku­tap senn­i­­lega ná­lægt 100 GWst). Þarna mið­ar Lands­­virkj­un við 1.000 MW sæ­­streng. Þetta orku­­magn jafn­­­gild­ir um þriðj­ungi af nú­ver­andi raf­­oku­fram­­leiðslu á Ísl­andi. Sæ­­streng­ur sem nýr við­­skipta­vin­ur ís­­lenskra raf­­orku­­fyr­ir­tækja myndi því óhjá­­kvæmi­­lega hafa áhrif á orku­­mark­að­inn hér, þó svo erfitt sé að full­yrða hver áhrif­in ná­­kvæm­­lega yrðu. En þetta magn er t.a.m. tals­vert meira orku­­magn en öll sú raf­­orka sem ál­ver Norð­­ur­áls not­ar og söm­u­­leiðis tals­vert meira raf­­orku­­magn en ál­ver Alcoa á Reyð­ar­­­firði not­ar. Sem sagt mjög mikið magn af raf­­­magni og þar með stór­auk­in sam­keppni um ís­­lenska orku.

Verði kap­all­inn 1.100 MW eða 1.200 MW þarf sæ­­streng­­ur­inn svo enn­þá meiri raf­­orku en Lands­­virkj­un mið­ar við og þá vænt­an­­lega allt að 7.000 GWst árlega. En eigi kap­all­inn að vera ein­ung­is 600-700 MW, eins og Dis­r­upt­ive Capi­­tal kann nú mög­u­­lega að stefna að, yrði raf­­orku­þörf­in eðli­­lega minni; kannski á bil­inu ca. 3.500-4.000 GWst á ári. Það jafn­­­gildir um 20% af nú­ver­andi raf­­orku­­notkun á Íslandi og t.d. um 80% af allri þeirri raf­­orku sem álver Norð­­ur­áls notar á ári hverju. Slík minni út­­gáfa af kapli er senn­i­­lega raun­hæf­­ari að teknu til­­liti til smæð­ar íslenska raf­­orku­­mark­að­­ar­ins.

Óljóst hvaðan raf­orkan myndi koma

Það liggur í hlut­­ar­ins eðli að til að svona sæ­­streng­ur sé arð­­bær þarf hann að­­gang að miklu magni af raf­­­magni. Og eins og áður sagði yrði það magn senni­lega a.m.k. 3.500 GWst og jafn­vel allt að 7.000 GWst árlega. Dis­r­upt­ive Capi­tal hef­ur aftur á móti ekki út­­skýrt, nema með mjög óljós­um hætti, hvað­an raf­­orka fyr­ir sæ­­streng­inn eigi að koma. Þetta er alveg sér­­stak­­lega áhuga­vert í því sam­hengi að hér á Ís­landi er raf­­orka sögð vera ná­lægt því að vera upp­­­seld. Eft­ir­­spurn­in er sögð svo mik­il að yfir­­vof­andi kunni að vera að heim­ili og smá­­fyr­ir­­tæki fái ekki nægt raf­­­magn. Samt er það svo að þegar starfs­fólk Dis­r­upt­ive Capi­tal og Atl­antic Super­Conn­ect­­ion tjá sig eða eru spurð útí raf­­orku­fram­­boð­ið á Ís­landi, full­yrða þau jafn­­an að hér sé gnægð raf­­orku sem geti nýst fyrir bresk­an markað.

Nýjar virkj­an­ir, stækkun eldri afl­stöðva og/eða stór­iðju­orka?

Sæstrengur þarf sem sagt að­­gang að mik­illi raf­­orku. Og með­­an Lands­­virkj­un seg­ir að ork­an hér á landi sé nán­­ast upp­­­seld segir Dis­r­upt­ive Capi­­tal að hér sé nóg af orku fyrir sæ­­streng. Fyr­ir­­tæk­ið hefur samt ekki út­­skýrt með skýr­um hætti hvað­an raf­­ork­an á að koma sem á að selja og flytja út um streng­inn.

Tals­­menn Atl­ant­ic Super­Conn­ect­ion hafa að vísu bent á að hluti ork­unn­ar fyrir sæ­­streng­inn feng­ist með nýt­ingu á vatni sem nú fell­ur á yfir­­­falli á stífl­um síð­­sum­­­ars og á haust­in, t.d. við Kára­hnjúka. En þetta er vel að merkja bara árs­­tíða­bund­ið fram­­boð og þó svo sæ­­streng­ur gefi tæki­­færi á að stýra bet­ur vatns­­­magni í mið­l­un­­ar­lón­um og auka afl nú­ver­andi virkj­ana, þá er þetta tak­­mörk­uð orka.

M.ö.o. þá þyrfti a.m.k. veru­legur hluti af raf­­ork­unni í kap­al­inn vænt­an­­lega að koma frá öðrum upp­­­sprett­um en betri nýt­ingu nú­ver­andi kerf­is. Og þar virð­ist fyrst og fremst um tvo mög­u­­leika að ræða: Ann­­ars vegar er bygg­ing nýrra afl­­stöðva og virkj­ana. Hins vegar að raf­­orka sem nú fer til Norð­­ur­áls verði seld til Bret­lands um sæstreng­inn.

Grund­ar­tanga­orkan í sæstreng?

Einn mögu­leik­inn er sem sagt sá að hér verði nokk­uð mik­ið virkj­að á næstu ár­um svo bæði sé unnt að upp­­­fylla vax­andi inn­­­lenda eft­ir­­spurn og eft­ir­­spurn frá sæ­­streng. Hluti af þeim virkj­un­um yrði t.d. Hval­ár­­virkj­un, stækk­­un nú­ver­andi afl­­stöðva Lands­­virkj­unar á Þjór­s­ár- og Tungna­ár­­svæð­inu og senn­i­­lega myndu einnig bráð­­lega rísa virkj­an­ir í neðri hluta Þjórs­ár. Hinn mög­u­­leik­inn er að raf­­orkan sem nú fer til álvers Norð­­ur­áls fari í sæ­­streng­inn, en raf­­orku­­samn­ing­ar Norð­­ur­áls koma ein­mitt flestir til end­­ur­­skoð­un­ar á ár­un­um í kring­um 2025 eða þar um bil.

Það sem Dis­r­uptive Capi­tal horfir til gæti verið sam­bland af báð­um þess­um mög­u­­leik­­um. Þ.e. að hluti raf­­ork­unn­ar fyrir sæ­­streng­inn komi frá nýj­um virkj­un­um, t.d. Hval­ár­­virkjun á Strönd­um og nýjum virkj­un­um í neðri hluta Þjórs­ár, ásamt stækk­­un nú­ver­andi afl­­stöðva, t.d. í efri hluta Þjórsár og jafn­­vel stækk­­un í Fljóts­dals­­stöð. Og hluti ork­unn­ar í streng­inn verði raf­­orka sem Norð­­ur­ál er að nota í dag, t.d. ork­an sem Norð­­ur­ál kaup­ir nú frá HS Orku.

Auglýsing

Loks verður líka að hafa í huga þann mög­u­­leika að ein­ungis s.k. um­fram­orka og sveigj­an­­legt afl verði nýtt til út­­flutn­ings. Í þeim hug­­mynd­um er m.a. gert ráð fyrir gríð­­ar­­legri afl­aukn­ingu í Fljóts­dals­­stöð með til­­heyr­andi aukn­um sveifl­um í vatns­­­magni Lag­­ar­fljóts. Slíkt fyr­ir­­komu­lag, þ.e. mjög lít­ið eða nán­­ast ekk­ert nýtt grunn­afl, gæti gert sæ­­streng of áhætt­u­­sama fjár­­­fest­ingu til að vera raun­hæf. En hvað sem því líð­­ur, þá er a.m.k. aug­­ljóst að sæ­­streng­ur myndi óhjá­­kvæmi­­lega skapa hér nýja eft­ir­­spurn, sem öll ís­­lensk orku­­fyr­ir­­tæki myndu sjálf­­sagt hafa áhuga á eða íhuga að mæta.

Kap­al­verk­smiðja í und­ir­bún­ingi og kap­all­inn sagður til­bú­inn 2025

Raun­veru­­leika­­skynið hjá Dis­r­upt­ive Capi­­tal virð­ist stundum nokk­uð sér­­­kenn­i­­legt. Fyr­ir um tveim­ur árum síð­­an sagði áður­­­nefnd­ur Edmund Tru­ell að kap­all­inn milli Bret­lands og Ís­lands gæti verið til­­­bú­inn strax 2023. Af aug­­ljós­um ástæð­um er slíkt ekki mög­u­­legt; það er ein­fald­­lega úti­­lok­að að koma verk­efn­inu í kring á svo stutt­um tíma. Enn­þá frá­­­leit­­ara er að kap­all­inn verði kom­inn í rekst­ur strax 2022 eins og líka má lesa á heima­­síðu Dis­r­upt­ive Capi­tal.

Eftir stend­ur spurn­ing­in hvort kap­all­inn geti orð­ið til­­­bú­inn 2025 eins og segir á heima­­síðu Atl­antic Super­Conn­ect­ion. Og breska fyr­ir­­tækið áformar nú bygg­ingu kap­al­verk­smiðju á Eng­landi. Ef þær áætl­­­anir Dis­r­uptive Capi­tal ganga eftir verð­ur raf­­orku­út­­­flutn­ing­ur héð­an til Bret­lands byrj­að­ur eft­ir að­eins um sex ár. Þetta er að vísu varla raun­hæft tíma­­mark. Það breyt­ir því ekki að verk­efnið er áhuga­vert og það er eðli­­legt að þessi áform veki eft­ir­­tekt og um­ræðu í sam­­fé­l­ag­inu. Sú um­ræða mætti samt bæði vera meiri og vand­aðri en ver­ið hef­ur.

Verðið á orkunni sagt verða um 65 pund/MWst (um 85 USD)

Sam­kvæmt vef breska fyr­ir­­tæk­is­ins gæti verð­ið á raf­­ork­unni frá Ísl­andi ver­ið um 65 bresk pund á hverja MWst. Þetta verð segir Dis­r­uptive Capi­tal gera ísl­ensku raf­­ork­una sam­keppn­is­hæfa á bresk­um mark­aði. Í því sam­­bandi hefur verið vís­að til þess að þetta verð, 65 GBP/MWst, sé um­tals­vert und­ir því verði sem breska rík­­ið hef­ur tryggt kjarn­orku­ver­inu Hink­ley Point C. Þar er við­mið­un­­ar­verð­ið 92,5 bresk pund pr. MWst á verð­lagi árs­ins 2012. Dis­r­uptive Capi­tal legg­ur þannig ríka áherslu á að kynna verk­efnið sem fjár­­hags­­lega skyn­­sam­­leg­an kost fyrir bresk stjórn­­völd, sem myndu mög­u­­lega ábyrgj­­ast til­­­tek­ið lág­­marks­verð, t.d. 65 GBP/MWst.

Miðað við með­al­gengi árs­ins 2018 jafn­­­gilda 65 GBP um 85 USD. Edmund Tru­ell álít­ur sem sagt eðli­legt að verð­ið á ísl­enska raf­­­magn­inu verði um eða nálægt 85 USD/MWst (m.v. gengi breska pund­s­ins gagn­vart dollar árið 2018). Til sam­an­­burð­ar má nefna að með­­al­verð á raf­­orku Lands­­virkj­un­ar í al­­mennri heild­­sölu var ná­lægt 40 USD/MWst á rekstr­ar­­ár­inu 2017. Verð Lands­­virkj­unar til stór­iðj­unn­ar hér er aft­ur á móti lægra. Það er því veru­­leg hagn­að­­ar­von með raf­­orku­­sölu um sæ­­streng. En það er samt afar óljóst hversu mik­ils hagn­að­ar þarna mætti vænta.

Óskýrt hvað Dis­r­uptive Capi­tal á við með við­mið­un­ar­verð­inu

Dis­r­upt­ive Capi­tal hef­ur ekki vilj­að segja hvort með þessu orku­verði, þ.e. 65 pund/MWst eða um 85 USD/MWst, sé átt við heild­­sölu­verðið sem ísl­ensk raf­­orku­­fyr­ir­tæki myndu fá fyrir ork­una. Eða hvort þarna sé átt við heild­­sölu­verð­ið sem ísl­enska raf­­ork­an eigi að kosta þeg­ar hún er kom­in til Bret­lands og þá með flutn­ings­­kostn­aði um sæ­­streng­inn. Það væri aug­­ljós­­lega áhuga­vert að fá svar við þeirri ein­­földu spurn­ingu; spurn­ingu sem grein­­ar­höf­und­ur hef­ur ítrek­að beint til Atl­antic Super­Conn­ect­ion en ekki feng­ið skýrt svar við.

Þarna munar miklu, enda hefur verið gert ráð fyrir að flutn­ings­­kostn­að­ur á hverri MWst geti ver­ið um 30 EUR, sem væri nálægt 35 USD/MWst mið­að við nú­ver­andi gengi. Og það er satt að segja fjarska ein­­kenn­i­­legt að Dis­r­upt­ive Capi­­tal skuli ekki treysti sér til að svara þeirri ein­­földu spurn­ingu hvort hugs­un þeirra sé sú að flutn­ings­­kostn­aður um streng­inn sé inn­i­fal­inn í um­ræddri tölu upp á u.þ.b. 85 USD/MWst eða ekki. Dis­r­upt­ive Capi­­tal ætti að hafa í huga að til að sátt geti orðið um svona verk­efni, sem er risa­­vaxið á ís­­lensk­an mæli­kvarða, verð­ur breska fyr­ir­tæk­ið að gæta þess að vera ekki mis­­vís­andi eða kynna óljós­ar upp­­lýs­ing­ar.

Hvernig verður hagur Íslands af sæstreng met­inn?

Senni­lega er ólík­­­legt að af þessu verk­efni verði nema með beinni að­komu ís­­lenskra stjórn­­­valda. Sem þá munu vænt­an­­lega vilja hafa síð­­asta orð­ið m.a. um við­­skipta­­módel sæ­­strengs­ins. Þar að auki verður vænt­an­­lega lit­ið til álits þjóð­­ar­inn­ar um slík­­an ú­t­flutn­ing. Sæ­­streng­ur myndi t.a.m. eflaust mæta mót­­stöðu hér á landi ef slíkt verk­efni yrði til þess að hér loki stór­iðja og/ eða að hér þurfi að ráð­­ast í mörg virkj­un­­ar­verk­efni fyrir streng­inn. Vænt­an­­lega mun þjóð­hags­­lega hags­muna­mat­ið þó fyrst og fremst snú­­ast um reikn­ings­­dæm­ið í heild, frem­ur en ein­­stök stór­iðju­­fyr­ir­­tæki og/ eða til­­­tekn­ar nýjar virkj­an­­ir. Í reynd er enn­þá óljóst hvaða for­­send­ur eiga að liggja að baki verk­efni af þessu tagi.

Mikil hagn­að­ar­von eig­enda sæstrengs­ins

Fyr­ir­tæki sem hyggst eign­ast flutn­ings­­leið raf­­orku milli Ísl­ands og Bret­lands horfir eðli­lega til þess að hagn­­ast af þeirri flutn­ings­­leið. Í þessu sam­­bandi er athygl­is­vert að í Nor­egi er nú tals­vert rætt um hvort það hafi verið mis­­tök að af­­nema einka­rétt norska rík­is­­­fyr­ir­­tæk­is­ins Sta­­nett á að eiga slíka sæ­­strengi. Fram að þessu hafa allir norsku sæ­­streng­irnir verið a.m.k. í helm­ings­eigu norska flutn­ings­­fyr­ir­­tæk­is­ins Stat­­nett, sem er 100% í eigu norska rík­­is­ins, en það skil­yrði hef­ur nú ver­ið af­n­um­ið og áforma nú önn­ur fyr­ir­­tæki að leggja slíka sæ­­strengi. M.a. er einn slík­­ur nú í und­ir­­bún­ingi milli Nor­egs og Bret­lands.

Ís­landi er reyndar meiri vandi á hönd­um en Nor­egi gagn­vart því að fjár­­­festa í sæ­­strengj­um fyrir raf­­orku­­flutn­inga. Lands­­net hefur t.a.m. ekki sama fjár­­hags­­lega styrk­­leika eins og norska Stat­­nett (þar að auki er Lands­­net ekki í rík­is­­eig­u). Sá mögu­leiki að Lands­net eða ísl­enska rík­­ið ætti t.d. helm­ing í sæ­­streng milli Íslands og Bret­lands (ásamt t.d. breska flutn­ings­­fyr­ir­­tæk­inu Nat­ion­al Grid) er sem sagt kannski vart raun­hæf­ur kost­ur.

M.ö.o. þá verður sæ­­streng­ur milli Ísl­ands og Bret­land kannski aldrei að veru­­leika nema með að­komu einka­að­ila. Og þeir einka­að­ilar sjá eðli­­lega hagn­að­­ar­von í slíku verk­efni. Eða eins og segir á heima­­síðu Dis­r­upt­ive Capi­tal: „We exploit dis­locations in markets and un­lock value from comp­­lex sit­u­ations using a Get Rich and Stay Rich stra­tegy.“ Eft­ir stend­ur þá sú spurn­ing hvern­ig Íslend­ingum hugn­­ast að erlent einka­­fyr­ir­­tæki eigi [einu] flutn­ings­­leið raf­­orku milli Íslands og Bret­lands?

Eign­ast sæstrengs­fyr­ir­tækið HS Orku?

Nú virð­ist Dis­r­uptive Capi­tal horfa til þess, auk þess að leggja og eiga sæ­­streng­inn, að eign­­ast virkj­­anir á Ísl­andi eða a.m.k. hlut í slík­­um virkj­un­­um. Þar er um að ræða jarð­varma- og vatns­­afls­­virkj­­anir HS Orku; virkj­­anir sem nú einkum selja raf­­orku á lágu verði til stór­iðju. Sam­­kvæmt frétt­um hefur sviss­neskt fyr­ir­­tæki, sem er ná­tengt Dis­r­upt­ive Capi­tal og Atl­antic Super­Conn­ect­­ion unn­ið að kaup­um á um­tals­verð­um hlut í HS Orku. Og nú munu þau kaup vera frá­geng­in og fjár­­­fest­inga­­fé­lag í eigu Edmund’s Tru­ell er sagt greiða rúm­­lega níu millj­arða króna fyrir 12,7 pró­senta hlut í HS Orku.

Þar að auki hef­ur meiri­hluta­eig­andi HS Orku, kana­díska fyr­ir­­tæk­ið Inn­er­gex, nú lýst áhuga sín­um á að selja hlut sinn í ísl­enska orku­­fyr­ir­tæk­inu. Þarna kann Dis­r­upt­ive Capi­­tal að hafa fund­ið tæki­­færi til að nálg­­ast raf­­orku á Ísl­andi fyrir sæ­­streng­inn sinn. A.m.k. mun Dis­r­upt­ive Capi­­tal hafa tek­ist að kveika áhuga hjá ýms­um fjár­­­festum á sæ­­strengs­verk­efn­inu og eru þar nefnd til sög­unn­ar franska fjár­­­fest­inga­­fyr­ir­­tæk­ið Mer­idam, ásamt fjár­­­fest­inga­­sjóð­um frá Kana­da, Kína, Mið-Aust­ur­löndum og Singa­pore.

Sök­um þess að Dis­r­upt­ive Capi­­tal mun strax árið 2015 hafa skoð­að það af alvöru að kaupa HS Orku, myndi varla koma á óvart ef fyr­ir­tæk­ið ger­ir aðra til­­raun til að eign­­ast meiri­hlut­ann í HS Orku núna þegar kana­díska Inn­er­gex hefur sett hlut sinn í sölu. Það verð­ur a.m.k. athygl­is­vert að sjá hver kaup­ir hlut Inn­er­gex og eign­­ast þar með meiri­hlut­ann í HS Orku, ef ef söl­unni verð­­ur. Þarna kann líka að vera tæki­­færi fyrir Norð­­ur­ál að tryggja sér raf­­orku, svo og mög­u­­lega önnur stór­iðju­­fyr­ir­tæki hér. Kemur í ljós.

Norð­urál gæti lent í þröngri stöðu

Það verður áhuga­vert að sjá hvernig þetta sæ­­strengs­verk­efni þró­­ast. Ef verk­efn­ið held­ur áfram á fullu skriði bla­s­ir við hvaða fyr­ir­­tæki það er hér á Ísl­andi sem er lík­­­leg­­ast til að lenda þarna í þröngri stöðu. Það er ein­­föld stað­­reynd að raf­­orku­­samn­ing­ur Norð­­ur­áls við HS Orku renn­ur út eft­ir ein­ung­is fáein ár (og reynd­ar líka aðrir orku­­samn­ingar Norð­­ur­áls). Að­­ferða­fræði Dis­r­upt­ive Capi­­tal hlýt­ur þess vegna að vera sér­­stakt áhyggju­efni fyrir Norð­­ur­ál og þá bæði Cent­ury Alu­m­in­um, eig­anda Norð­­ur­áls, og starfs­­fólk ál­ver­s­ins í Hval­firði. Þetta gæti reynd­ar vald­ið því að Norð­­urál reyni sjálft að að kaupa HS Orku. En þó svo tals­­menn stór­iðju á Íslandi hafi senn­i­­lega mest­ar áhyggj­ur af sæ­­streng vegna sam­keppn­inn­ar sem þar mynd­­ast um raf­­ork­una, eru ef­­laust fleiri hér sem eru hugsi yfir áform­um Dis­r­upt­ive Capi­tal.

Með kaupum á stórum hlut eða jafn­vel meiri­hluta í HS Orku gæti Dis­r­upt­ive Capi­tal horft til þess að ráð­staf­a eig­in raf­­orku frá HS Orku í sæ­­streng­inn. Raf­­orku­fram­­leiðsla HS Orku, sem mun vera ná­lægt 1,2 TWst á árs­grund­velli, er að vísu ekki næg fyrir 600 MW né fyrir 1.000 MW sæ­­streng og enn síður nóg fyrir 1.200 MW sæstreng. En stór hluti þeirrar orku eða jafn­­vel öll raf­­ork­an sem HS Orka fram­­leið­ir, svo og raf­­orka frá t.a.m. fyr­ir­­hug­aðri Hval­ár­­virkj­un, ásamt árs­­tíða­bund­inni yfir­­­falls­orku frá Lands­­virkj­un, gæti farið langt með að gera Dis­r­upt­ive Capi­­tal kleift að koma sæ­­strengs­verk­efn­inu í höfn. Ekki síst ef sæ­­streng­­ur­inn verð­ur minni en fyrst var gert ráð fyrir og þá kannski á bil­inu 600-700 MW.

Óvissa um laga­lega stöðu sæstrengs

Það er ber­sýni­lega mik­ill vilji af hálfu Dis­r­upt­ive Capi­­tal til að nálg­­ast ís­­lenska orku og selja hana til Bret­lands. Og nú er kom­in upp sú áleitna spurn­ing hvort Lands­­neti væri laga­­lega skylt að verða við ósk frá Dis­r­upt­ive Capi­­tal um teng­ingu við sæ­­streng. Lög­­fræð­ing­ar virð­­ast hafa mis­­mun­andi skoð­an­ir um þetta. Þarna er sem sagt uppi ein­hver vafi, að því er virð­ist. Sú óvissa hlýtur að vera óæski­­leg.

Það er að vísu vand­­séð að nokk­ur geti ráð­ist í svona um­fangs­­mikið verk­efni, sem sæ­­streng­ur er, nema hafa full­an stuðn­­ing íslenskra stjórn­­­valda og rík­is­­­stjórn­­ar um að slíkt verk­efni verði að veru­­leika. Hvort slíkur stuðn­­ing­ur er fyr­ir hendi hjá nú­ver­andi rík­is­­­stjórn eða meiri­hluta Al­­þing­is veit grein­­ar­höf­und­ur ekki. Æski­legt væri að afstaðan þarna, hver svo sem hún er, væri skýr.

Um leið þurfa íslensk stjórn­­völd að átta sig á því að gild­is­­taka þriðja orku­­pakk­ans get­ur í nokkrum til­­vik­um leitt til þess að ákvörð­un­­ar­­vald um nýt­ingu sæ­­strengs milli Ís­lands og Evr­ópu verð­ur hjá Eft­ir­lits­­stofn­un EFTA (ESA) og við slík­­ar ákvarð­an­ir ber ESA að byggja ávörð­un sína á við­eig­andi regl­um Evr­ópu­­sam­­bands­ins (ES­B). Þetta hefur t.a.m. kom­ið skýrt fram hjá hin­um norska Hen­rik Bjør­ne­­bye, sem er pró­­fess­or og sér­­fræð­ing­ur í orku­rétti hjá Nor­dic Institute of Maritime Affairs í Osló.

Það virð­ist sem sagt raun­veru­legur mög­u­­leiki á því að upp geti komið sú staða að bind­andi ákvarð­an­ir um nýt­ingu sæ­­strengs verði tekn­ar hjá ESA og að þar verði al­farið byggt á lög­­­gjöf sem á upp­­runa sinn hjá Evr­ópu­­sam­­band­inu og að hags­mun­ir Ís­lands verði þar und­­ir. Þetta er atriði sem skyn­­sam­­legt væri að greina bet­ur áður en til þess kem­ur að Ís­land und­ir­­gang­ist regl­ur þriðja orku­­pakk­ans án fyr­ir­­vara. En jafn­­vel enn­þá stærri spurn­ing er sú hvort eðli­­legt sé að sama fyr­ir­­tæki eign­ist slík­­an sæ­­streng og virkj­an­ir á Íslandi. Af aug­­ljós­um ástæð­um hlýt­ur slíkt fyr­ir­­komu­lag eign­­ar­halds a.m.k. að orka svo­­lítið tví­­­mæl­is.

Hvað er hag­kvæm­ast fyrir Íslend­inga?

Sá sem þetta skrifar er sem fyrr tals­­maður þess að leita leiða til að auka arð­­semi í íslenska raf­­orku­­geir­­an­um, en arð­semin þar hefur verið lág. Þó svo arð­­sem­is­tæki­­færi vegna út­­flutn­ings á raf­­orku hafi upp á síð­­kast­ið far­ið minn­k­andi, gæti sæ­­streng­ur hjálp­­að til að orku­auð­lind­­irnar hér skapi meiri arð en ella. Um leið er grein­­ar­höf­und­ur á varð­bergi gagn­vart fá­keppni og ein­ok­un­ar­að­­stöðu. Að teknu til­liti til slíkra atriða vakna t.a.m. spurn­ingar um hvort það sé heppi­­legt að sama eða nátengd fyr­ir­tæki bæði eigi slík­­an sæ­­streng og hlut í íslensk­um raf­­orku­­fyr­ir­­tækjum og/eða virkj­un­um. Til sam­an­­burð­ar má hafa í huga að það væri t.a.m. nokk­uð sér­­­kenn­i­­legt ef Lands­­net væri byrjað að kaupa hér upp virkj­an­ir.

Það blasir við að fyr­ir­­tæki sem eign­­ast sæ­­streng milli Íslands og Bret­lands mun geta orðið í mjög sér­­stakri og sterkri stöðu. Sú flutn­ings­­leið myndi ekki fá neina sam­keppni fyrr en kannski í fjar­lægri fram­­tíð þegar ann­ar sæ­­streng­ur yrði mög­u­­lega lagð­­ur. Það er því fullt til­­efni til að skoða þetta sæ­­strengs­­mál til hlýt­ar og þá bæði kost­ina og gall­ana við hinar ýmsu út­­færsl­ur. Og var­­ast að hér verði gerð þjóð­hags­­leg mis­­tök. Höf­um í huga að það var t.a.m. ekki sjálf­­gefið að Norð­­menn eign­uð­ust ólíu­­sjóð, né heldur gerð­ist það sjálf­krafa Norð­­menn hafa svo til algera stjórn á tekju­­mynd­un vegna gas­­flutn­inga frá norska land­grunn­inu. Þarna er fyr­ir­­hyggja lyk­il­­at­riði.

Stjórn­völd eiga að hafa góða yfir­sýn og skýra stefnu

Það er ekk­ert athuga­vert við það að Dis­r­upt­ive Capi­­tal sýni íslenskri raf­­orku áhuga og vilji reyna sig hér við raf­­orku­við­­skipti og/ eða raf­­orku­­flutn­inga. Og það er já­­kvætt að sterk eft­ir­­spurn sé eftir raf­­orku fram­­leiddri á Ís­landi, rétt eins og það er mik­il­vægt að góð eft­ir­­spurn sé eftir ís­­lensk­um sjáv­ar­­af­­urð­um, ís­­lenskri tækni o.s.frv. En það er kannski um­hugs­un­­ar­vert ef lög hér leyfa að sama eða ná­tengd fyr­ir­­tæki myndu bæði eiga sæ­­streng­inn og íslenskar virkj­­anir eða um­tals­verð­an hlut í slík­­um virkj­un­­um. Mik­il­vægt er að stjórn­­völd hér kryfji mál­ið til mergj­ar og fái það t.a.m. alveg á hreint hver laga­­lega stað­an þarna er í raun og veru og hvern­ig best sé að tryggja ís­­lenska þjóð­­ar­hags­muni. Frem­ur en að bresk­ur auð­­mað­ur stýri þessu og jafn­­vel ákveði verð­ið á ís­­lenskri raf­­orku.

Til athug­un­ar: Grein­ar­höf­undur vinnur að vind­orku­verk­efnum á Íslandi í sam­­starfi við nor­rænt orku­­fyr­ir­­tæki. Þau verk­efni mið­­ast við inn­­­lendan raf­­orku­­mark­að ein­­göngu (það gæti eðli­­lega breyst ef sæ­­streng­ur yrði lagð­­ur). Höf­und­ur álít­ur að sæ­­stren­gur kunni að verða skyn­­sam­­legt verk­efni og að við mun­um senn­i­­lega sjá slíka teng­ingu í fram­­tíð­inni, hvort sem það verður eftir tíu ár eða ald­­ar­fjórð­ung eða síð­­­ar. En að teknu til­­liti til minn­k­andi arð­­sem­is­­tæki­­færa á evr­ópskum raf­­orku­­mörk­uð­um und­an­far­in ár og mik­il­vægi þess að ekki sé ráð­ist í svona verk­efni nema hags­mun­ir Íslands séu tryggð­ir sem best, þá þarfn­­ast slíkt verk­efni miklu ítar­­legri skoð­un­­ar, um­­fjöll­un­ar og opin­berr­ar um­ræðu áður en hægt er að full­yrða um ágæti þess eða ómög­u­­leika.



Kærkomin vaxtalækkun - Frekari vaxtalækkun í pípunum?
Það kom ekki á óvart að meginvextir Seðlabanka Íslands hafi lækkað í morgun. Nú er spurningin: verður gengið enn lengra?
Kjarninn 22. maí 2019
Tveir landsréttardómarar sækja um embætti landsréttardómara
Þrír þeirra sem sækja um stöðu Landsréttardómara eru á meðal þeirra fjögurra sem Sigríður Á. Andersen fjarlægði af lista sem hæfisnefnd hafði lagt fyrir. Tveir aðrir umsækjendur eru á meðal þeirra fjögurra sem Sigríður bætti á listann.
Kjarninn 22. maí 2019
Helga Dögg Sverrisdóttir
Nemendur beita kennara ofbeldi
Kjarninn 22. maí 2019
Aðsókn í listkennsludeild LHÍ eykst um ríflega 120 prósent
Aðsókn í listkennsludeild Listaháskóla Íslands jókst um ríflega 120 prósent á milli áranna 2018 og 2019 en nú standa yfir inntökuviðtöl við deildina.
Kjarninn 22. maí 2019
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Efling kallar eftir ábendingum um vanefndir
Efling hefur fengið ábendingar um að fyrirtæki hafi brugðist við launahækkunum í nýjum kjarasamningi með því að taka af starfsfólki bónusa, aukagreiðslur og ýmis konar hlunnindi. Félagið kallar eftir frekari ábendingum frá félagsmönnum um slíkar aðgerðir.
Kjarninn 22. maí 2019
Katrín Jakobsdóttir
„Líkamar kvenna eru dregnir inn í pólitíska umræðu“
Forsætisráðherra segir að líkamar kvenna séu dregnir inn í pólitíska umræðu með hætti sem ætti að heyra sögunni til og grafið sé undan fyrri sigrum í baráttu kvenna fyrir yfirráðum yfir sínum eigin líkama.
Kjarninn 22. maí 2019
Ástráður Haraldsson
Ástráður meðal umsækjenda um stöðu landsréttardómara
Ástráður Haraldsson, héraðsdómari, er á meðal þeirra sem sóttu um lausa stöðu landsréttardómara, en umsóknarfrestur rann út síðastliðinn mánudag.
Kjarninn 22. maí 2019
Sigríður segist hafa rætt við regluvörð og formann bankaráðs
Sigríður Benediktsdóttir, sem situr í bankaráði Landsbankans, segir það ekki rétt að hún hafi sam­þykkt að sitja í nefnd sem metur hæfi umsækjenda um stöðu seðlabankastjóra án þess að bera það undir for­mann banka­ráðs eða reglu­vörð Landsbank­ans.
Kjarninn 22. maí 2019
Meira eftir höfundinnKetill Sigurjónsson