Hugleiðingar um samvinnu, samkeppni og mannlegt eðli

Auglýsing

Þegar talað er um eðl­is­hyggju er verið að vísa til þeirrar hug­myndar að fyr­ir­bæri eru eins og þau eru vegna þess að þannig eru þau í eðli sínu og geta því ekki verið eða hagað sér öðru­vísi. Eðl­is­lægir eig­in­leikar eru því bæði nauð­syn­legir og algild­ir; þeir eiga við um öll slík fyr­ir­bæri í öllum mögu­legum til­fell­um.

Slíkt sjón­ar­horn er gagn­legt þegar verið er að rann­saka og útskýra nátt­úru­lög­mál eða atferli plantna og dýra. Ástæðan fyrir því að dýr athæf­ast með þeim hætti sem þau gera er vegna þess að það er í þeirra eðli. Það er ekki eins og hver ein­asta könguló fái „þá flugu í höf­uð­ið“ að búa til vef með þeirri marg­slungnu aðferð sem henni einni er lagið eða að hún þurfi að læra hæfn­ina af for­eldrum sín­um. Köngulær ein­fald­lega fylgja eðl­is­hvöt­inni. Sama á við um tún­fífla, bakt­er­í­ur, froska og nas­hyrn­inga.

En hvað með okkur mann­fólk­ið? Hvert er okkar eðli? Er eitt­hvað sem ein­kennir okkur öll, eitt­hvað sam-­mann­legt eðli sem skil­greinir og skýrir hvers vegna við erum eins og við erum og gerum það sem við gerum? Er t.d. mann­eskjan rétt­lát, umhyggju­söm og góð í eðli sínu eða er hún grimm, eig­in­gjörn og óvægin af nátt­úr­unnar hendi?

Auglýsing

Lík­lega er þessi spurn­ing of ein­föld til að skýra mann­legt eðli til fulls. Líkt og mörg önnur dýr getum við bæði sýnt öðrum ást og umhyggju en einnig harð­neskju og mis­kunn­ar­leysi: Ást­rík móðir getur t.d. breyst í brjál­aðan morð­ingja sé afkvæmum hennar ógn­að. Það er þó áhuga­vert að velta því fyrir sér hvort við séum að eðl­is­fari (A) frið­sam­legar verur sem þurfa stundum að beita ofbeldi eða (B) ofbeld­is­fullar og árása­gjarnar verur sem hafa þróað með sér það skyn­sama við­horf að það sé hag­stæð­ara að til­einka sér frið­sam­leg sam­skipti við aðra.

En hvað með alla grimmd­ina, græðgina og geð­veik­ina sem við sjáum gegn­um­gang­andi í sögu manns­ins. Eru stríð t.d. hluti af mann­legu eðli? Hvað með þjóð­ar­morð, hópnauðg­an­ir, sifja­spell og mann­át? Eru þeir sem stunda þræla­hald og man­sal ein­göngu að fylgja eðl­is­hvöt­inni?

Margir full­yrða að árás­argirni, græðgi og valda­fíkn séu ein­fald­lega þættir í nátt­úru­vali manns­ins þar sem hinir hæf­ustu gera það sem þeir þurfa til að lifa af. Þetta segja menn. Sam­keppni er okkur í blóð borin og „sig­ur­veg­ar­arn­ir“ eru þeir sterku sem eiga að leiða vagn sam­fé­lags­ins (teg­und­ar­inn­ar) í átt að fram­þróun og auk­inni vel­ferð. Þá er nauð­syn­legt að spyrja hvort slíkur eðl­is­þáttur eigi við um allar mann­eskjur á öllum tímum eða til­heyrir hann ein­göngu fáum sið­lausum, gráð­ugum og mik­il­mennsku­brjál­uðum ein­stak­ling­um?

Þegar maður skoðar þró­un­ar­sögu manns­ins er ein stað­reynd sem er eft­ir­tekt­ar­verð: Við fæðum afkvæmi okkar ófull­burða; þ.e. þau eru alger­lega ósjálf­bjarga og háð stöðugri umönnun svo árum skipt­ir. (Sér­stak­lega þegar hús­næð­is­mark­að­ur­inn er svona erf­ið­ur). Þetta er ein­stakt í nátt­úr­unn­i.i Helsta ástæðan fyrir þess­ari ótíma­bæru fæð­ingu er hlut­falls­lega stór heili mann­skepn­unn­ar. Ætti fóstrið að ná fullum þroska í með­göng­unni yrði höfuð þess svo stórt að móð­irin myndi ekki lifa fæð­ing­una af og teg­undin deyja út. En líkt og allar aðrar líf­verur leit­ast mann­veran við að tryggja áfram­hald­andi til­vist/til­veru teg­undar sinn­ar. Þessi langi umönn­un­ar­tími afkvæma er bæði orku- og tíma­frekur og hvílir álagið einkum á móð­ur­inni (for­eldrum). Á for­sögu­legum tíma er ólík­legt að móðir og barn gætu almennt lifað af nema með aðstoð fjöl­skyldu og nær­sam­fé­lagi. Þannig lærði mann­ver­an, í gegnum ára­þús­undir, að deila ábyrgð­inni á upp­eldi barn­anna og hjálp­ast að; þannig eru lífslíkur teg­und­ar­innar meiri. Af þess­ari rök­semd­ar­færslu má leiða þá ályktun að sam­vinna sé mun sterk­ari eðl­is­þáttur í nátt­úru­vali manns­ins en sam­keppni.

En sam­vinna er ekki bara for­senda þess að við lifum af sem dýra­teg­und heldur felur hún í sér þann þátt sem er nauð­syn­legur fyrir þróun vits­muna­legrar hugs­un­ar; hún felur í sér sam­skipti. Tungu­mál­ið, sem er hin hlut­læga birt­inga­mynd hugs­un­ar­inn­ar, er lík­lega það fyr­ir­bæri sem hvað mest hefur haft áhrif á hraða þróun manns­ins. Sam­skipti gera okkur kleift skilja og skynja hvað aðrir hugsa sem óhjá­kvæmi­lega þróar með okkur sam­kennd og sið­ferði. Sam­skipti ýtir undir sam­vinnu og skyn­semi með því að deila kunn­áttu og þekk­ingu. Sam­skipti eykur traust og styrkir frænd­semi sem má segja að sé grunn­stoð góðs sam­fé­lags. Tungu­mál sem sam­skipta­máti er for­senda allrar þró­un­ar; mennt­un­ar, menn­ing­ar, rök­vísi, fram­sýni, ímynd­un­ar, trú, for­vitni og fram­fara.

Ein merkasta upp­götvun sið­menn­ing­ar­innar er án efa vel­ferð­ar­ríkið en það er aug­ljós afrakstur þró­unar sem snýr að sam­vinnu og sam­skipt­um. Í vel­ferð­ar­rík­inu eru það hinir (fjár­)­sterku sem axla ábyrgð og leggja sitt af mörkum til að bæta hag þeirra sem höllum fæti standa. Þessu fylgir vissu­lega meiri fjár­hags­leg byrgði í formi skatta en slík sam­vinna tryggir almenna lág­marks­vel­ferð og lífs­af­komu sam­fé­lags­ins alls. (Það er síðan önnur pæl­ing hvort vel­ferð­ar­kerfið sé skyn­sam­lega útfært og/eða hvort það ýti undir aum­ingja­væð­ing­u).

En ef sam­vinna og sam­skipti eru svona ríkj­andi þættir í þró­un­ar­sögu okkar – jafn­vel hægt að segja að þeir séu okkur eðl­is­lægir – hvaðan kemur þá þessi gíf­ur­lega áhersla á ein­stak­lings­hyggju og sam­keppni í vest­rænum nútíma­sam­fé­lög­um?

Það er alveg rétt að frjáls­hyggja upp­lýs­ing­ar­innar ýtti undir hraða fram­þróun sem grund­vall­að­ist á frelsi ein­stak­lings­ins undan oki valda­stétta og trú­ar­kredd­um. Hún byggir á skyn­semi, vís­indum og raun­hyggju og hefur aukið lífs­gæði okkar til muna: Við búum almennt við meira frelsi, aukin mann­rétt­indi, sam­fé­lags­legar stoðir á borð við vinnu­rétt­indi, mennt­un, hús­næð­is­mál, mat­væla­ör­yggi og betri heilsu­gæslu. En getum við eignað kap­ít­al­isma – hinni efna­hags­legu hlið frjáls­hyggj­unnar – heið­ur­inn af öllum þessum jákvæðu fram­förum eins og flestir frjáls­hyggju­menn (kap­ít­alist­ar) vilja gera? Jú, jú, við getum ferð­ast til sól­ar­landa, keypt okkur epli þegar okkur lang­ar, eða bíl, eða galla­bux­ur, við getum farið í bíó, étið ódýran skyndi­bita­mat og tekið mynd af okkur á sím­ann og deilt með vinum og allt þökk sé kap­ít­al­ism­an­um. Til eru hugs­uðir sem myndu ekki endi­lega til­greina slíkt sem vel­ferð og benda á að framþróun sé ekki nauð­syn­lega það sama og fram­för.

Í dag ein­kenn­ist til­vera okkar af gengd­ar­lausri tækni­væð­ingu og nýfrjáls­hyggju-kap­ít­al­isma; ein­stak­lings­mið­aðri fyr­ir­tækja­væð­ingu sem grund­vall­ast á nýklass­ískum hag­fræði­lík­önum þar sem þjóð­ar­fram­leiðsla og hag­vöxtur eru mæli­kvarðar á far­sæld. En sú far­sæld er bæði dýru verði keypt og nær alls ekki til allra. Fjölda­fram­leiðsla og ofur­neysla, sem oft eru rétt­lætt með „nátt­úru­lög­mál­inu“ um fram­boð og eft­ir­spurn, leiðir af sér risa­fyr­ir­tæki (ein­ok­un), aukin efn­is­legan ójöfn­uð, skamm­tíma­hugs­un, mark­aðs­hyggju, félags­lega fátækt og ein­angrun svo ekki sé minnst á þann umhverf­is­skaða sem kap­ít­al­ismi er ábyrgur fyr­ir; ofnýt­ingu nátt­úru­auð­linda og loft­lags­breyt­ing­ar.

En við teljum okkur samt trú um að allt sé á réttri leið; þetta er jákvæð þróun sem leiðir til „betra“ lífs. Þessir lífs­hættir nútím­ans þykja okkur eðli­legir vegna þess að kap­ít­al­ism­inn er búin að sann­færa okkur um að þeir séu það. Lífið er dásam­legt svona. Það eru e.t.v. ekki allir sem átta sig á því en kap­ít­al­ismi byggir á eðl­is­hyggju; á fyrir fram gefnum hug­myndum um mann­legt eðli. Sam­kvæmt kenn­ingum kap­ít­al­ism­ans er mað­ur­inn í eðli sínu eig­in­gjarn og gráð­ug­ur; hann fram­kvæmir ein­göngu með eig­in­hags­muni að leið­ar­ljósi og reynir alltaf að hámarka hag sinn. Sam­keppni er nátt­úru­legt ástand mann­eskj­unnar (ekki sam­vinna) og nauð­syn­leg fyrir fram­þróun og aukna vel­ferð.

En þetta er bara kenn­ing, því má ekki gleyma. Það er alveg rétt að mað­ur­inn til­heyrir nátt­úr­unni og þar er sam­keppni stór þáttur í nátt­úru­vali og aðlög­un­ar­hæfni líf­vera; þar sem hinir hæf­ustu gera allt sem þarf til að lifa og kom­ast af. Hæfni líf­ver­anna til þess að aðlag­ast (og sigra) eru samt ólíkar og mis­mun­andi. Hæfni hins viti borna manns var ekki lík­am­legur styrk­ur, hraði, kalt blóð eða beittar tennur heldur sam­vinna og sam­skipti; hug­vit, útsjón­ar­semi og skyn­semi.

Auð­vitað er sam­keppni einnig hluti af mann­legu eðli (sjáið bara vin­sældir íþrótta) enda höfum við í gegnum þró­un­ar­sög­una þurft að hafa fyrir hlut­un­um; keppa við önnur dýr um fæðu og land­svæði og aðlag­ast aðstæð­um. En við sigruð­um; urðum kóngar jarð­ar­inn­ar. Við sýndum fram á bestu aðlög­un­ar- hæfn­ina (upp­götvun og beislun elds­ins hafði sín áhrif) og þurfum því ekki lengur að keppa við aðrar líf­verur um vald eða stöðu í nátt­úr­unni. Nú bein­ist sam­keppnin fyrst og fremst að okkur sjálf­um.

Á þeim nótum er eitt sem áhuga­vert er að skoða. Sam­keppni sem nátt­úru­lög­mál grund­vall­ast á þeirri for­sendu að það sé skortur á lífs­nauð­synjum í vist­kerf­inu; fæðu, vatni, búsvæði og/eða mök­um. Ef ofgnótt er að slíkum gæðum er engin þörf fyrir átök. Hvað varðar stöðu okkar á jörð­inni þá er raun­veru­lega engin skortur á lífs­nauð­synjum – mjög, mjög ójöfn skipt­ing já, en ekki skort­ur.

Ef við ætlum að sam­þykkja að sam­keppni sé mann­inum eðl­is­læg þá verður hún að eiga við um alla menn á öllum tímum og þannig ein­skorð­ast hún ein­göngu við hæfni hans til að lifa af en ekki til að lifa vel. Sú þæg­inda­mið­aða sam­keppni sem við þekkjum í nútím­an­um; þar sem gott líf þarf alltaf að vera betra, er því betur flokk­uð/skil­greind sem lærð hegðun fremur en mann­legt eðli. Þetta er reyndar orðið frekar flók­ið.

En er skyn­sam­legt að byggja nán­ast alla til­veru manns­ins á þess­ari ein­hæfu og ófull­komnu hug­mynd kap­ít­al­ism­ans um mann­eðlið? Kannski ekki, en við gerum það samt. Kap­ít­al­ism­inn hefur gjör sigr­að. Ástæðan þarf ekki að vera sú að mað­ur­inn sé í eðli sínu gráð­ugur og valda­sjúkur heldur miklu fremur er hann er trú­gjarn og fylg­inn; hann er hjarð­dýr sem auð­velt er að stjórna og stýra. Þetta vita kap­ít­alist­arn­ir. Heim­spek­ing­ur­inn Slavoj Žižek sagði að það væri ein­fald­ara að hugsa sér enda­lok heims­ins heldur en enda­lok kap­ít­al­ism­ans. Lík­lega er eitt­hvað til í því. Kap­ít­al­ism­inn hefur leitt af sér fram­þróun með óend­an­lega mögu­leika. Hann hefur stór­aukið lífs­gæði ein­stak­linga í nútím­anum en hvort hann stuðli að vel­ferð kom­andi kyn­slóða og teg­und­ar­innar almennt verður tím­inn að leiða í ljós. Ég er ekki sann­færð­ur.

i) Vissu­lega eru afkvæmi ann­arra spen­dýra einnig háð upp­fóstrun við fæð­ingu en hreyfi­geta þeirra er oft­ast mun sjálf­bær­ari (simpans­ar, hestar og hval­ir) og/eða umönn­un­ar­tími styttri (úlf­ar, kind­ur, mýs). Yfir­leitt er umönn­un­ar­tími lengri hjá dýrum sem lifa í hjörð­um.

Hitler, Hekla og hindúismi: Nýaldarnasistinn Savitri Devi
Tungutak fasista er farið að sjást aftur. Savitri Devi er ein einkennilegasta persónan sem komið hefur fram í uppsprettu öfgahópa. Flosi Þorgeirsson, sagnfræðingur, hefur kynnt sér sögu hennar.
Kjarninn 16. september 2019
Níu manns sækja um stöðu í Seðlabanka Íslands
Níu manns hafa sótt um stöðu framkvæmdastjóra fjármálastöðugleikasviðs í Seðlabanka Íslands. Á meðal umsækjenda eru Ásdís Kristjánsdóttir, Guðrún Ögmundsdóttir og Bryndís Ásbjarnardóttir.
Kjarninn 16. september 2019
Arna fimmta vinsælasta fyrirtækið
40 prósent Íslendinga segjast nú nota vörur frá Örnu að staðaldri, samkvæmt könnun MMR.
Kjarninn 16. september 2019
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Geta konur stjórnað?
Kjarninn 16. september 2019
Það á ekki lengur að vera hægt að fela hver sé raunverulegur eigandi félaga sem skráð eru á Íslandi.
Raunverulegir eigendur félaga eiga ekki lengur að geta falið sig
Hérlendis hefur verið hægt að komast upp með það að fela raunverulegt eignarhald félaga með ýmsum hætti. Margir nýttu sér það, meðal annars til að komast hjá uppgjöri á kröfum eða skattgreiðslum. Þessi leikur á ekki að vera gerlegur lengur.
Kjarninn 16. september 2019
Þóra Kristín Þórsdóttir
Opið bréf til Ásmundar Einars Daðasonar
Kjarninn 16. september 2019
Drónaárás í Sádí-Arabíu ýtir olíuverðinu upp á við
Aldrei í sögunni hefur olíuverð hækkað jafnt mikið á jafn skömmum tíma, eins og gerðist í kjölfar drónaárásar á olíuframleiðslusvæði Aramco í Sádí-Arabíu.
Kjarninn 16. september 2019
Segir ríkislögreglustjóra bera skyldu til að tilkynna um spillingu
Verðandi formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir að Haraldur Johannessen eigi að tilkynna um spillingu sem hann viti af. Í viðtali í gær lét hann í það skína að slík væri til staðar.
Kjarninn 15. september 2019
Meira eftir höfundinnOttó Tynes