Smættunarárátta

Auglýsing

Ein­hverjum bregður kannski þau tíð­indi að til séu um fimmtán þús­und afbrigði af tómöt­um, en lík­lega er sú stað­reynd aug­ljós­ari eftir að afbrigðum tómata í mat­vöru­búðum á Íslandi fjölg­aði með til­komu buff­tómata og kirsu­berjatómata.

Að sama skapi dytti engum í hug í dag að leggja allar bíl­teg­undir að jöfnu; í það minnsta gerir fólk grein­ar­mun á jeppum og fólks­bíl­um, en svo þekkir fólk vöru­merkin í sund­ur. Ein­hverjir ganga svo langt að leggja djúpan skiln­ing í mis­mun­andi árgerð­ir.

Eftir því sem við þekkjum betur til mis­mun­andi fyr­ir­bæra öðl­umst við meiri virð­ingu fyrir fjöl­breyti­leik­anum og smá­at­riðin skipta okkur meira máli. En ákveðin ómeð­vituð eða jafn­vel með­vituð smættun á sér stað hjá þeim sem vita ekki af fjöl­breyti­leik­anum eða hafa ekki áhuga á því að vita á hvaða hátt tveir hlutir geta verið ólíkir þótt þeir séu af sama meiði.

Auglýsing

Ég vissi til dæmis ekki fyrr en nýlega að tún­fiskur væri sam­heiti, eins og bol­fiskur eða upp­sjáv­ar­fisk­ur. Ég smætt­aði því allan tún­fisk með þekk­ing­ar­leysi mínu. En van­þekk­ing á tún­fiski er kannski ekki alvar­legt vanda­mál. Alvar­legra mál er smættun á hús­næð­is­lánum eða hag­fræði­kenn­ing­um. Sér­stak­lega þegar þekk­ing­ar­leysi eða vondar sam­lík­ingar leiða fólk til þess að draga rangar álykt­anir á þann hátt að þær valda skaða.

Þú færð lík­lega það sem þú heldur að þú sért að biðja um

Flest fólk sem gengur inn í banka og biður um hús­næð­is­lán fær verð­tryggt jafn­greiðslu­lán til 40 ára mat­reitt ofan í sig, með vöxtum eftir vaxta­töflu og öll skil­yrðin for­bök­uð. Sífellt fleiri eru að verða með­vit­aðir um helstu val­kost­ina ─ að fara bland­aða leið eða að taka alveg óverð­tryggt lán; að vera með jafnar afborg­anir í stað jafnra greiðsla og að láns­tím­inn sé styttri. Reikni­vélar á net­inu með þægi­legum val­myndum hafa hjálpað þessum smá­at­riðum láns­fyr­ir­komu­lags að mjakast inn í und­ir­með­vit­und­ina.

En bankar munu selja fólki það sem fólk heldur að það sé að biðja um ─ þ.e., eitt­hvað sem upp­fyllir hug­myndir fólks um hvað "hús­næð­is­lán" sé ─ þangað til að því dettur í hug að inna bank­ann sinn eftir þeim val­kostum sem bjóð­ast. Og auð­vitað er það betra en að taka því sem bank­inn velur sjálf­virkt (sem eðli­legt er að áætla að sé sú teg­und lána sem þeir græða mest á því að veita). Á sama hátt og sumum þykir buff­tómatar betri en venju­legir tómat­ar.

Öll líkön eru röng

Ein upp­á­halds spak­mæli mín koma frá George Box, sem sagði að öll líkön væru röng, en sum líkön séu gagn­leg. Ef þú teiknar mynd af húsi er myndin í vissum skiln­ingi líkan af hús­inu; en það er aug­ljós­lega ekki nákvæmt lík­an. Það getur samt verið gagn­legt til að útskýra hvernig það á að vera mál­að.

En það gefur auga leið að flest líkön eru ógagn­leg. Mynd af húsi séð frá hlið er til dæmis ógagn­legt ef þú ert að sýna ein­hverjum hvar skólprörið er að finna í kjall­ar­an­um.

Ein afleið­ing smætt­unar er að ýmsar oft ómeð­vit­aðar ákvarð­anir eru teknar um á hvaða hátt líkön verða óná­kvæm. Séu ákvarð­an­irnar ómeð­vit­aðar getur óná­kvæmnin leitt til þess að fólk telji líkan gagn­legt þegar það er raun­veru­lega að afvega­leiða hugsun og valda kol­rangri nið­ur­stöðu.

Heim­il­is­bók­haldið

Ég heyri allt of reglu­lega fólk úr æðstu emb­ættum Íslenska rík­is­ins líkja rík­is­rekstri við heim­il­is­bók­hald. Það er auð­vitað eitt það fyrsta sem fólk lærir í hag­fræði, að rekstr­ar­hag­fræði og þjóð­hag­fræði séu ólík, en ein­hverra hluta vegna þrá­lát­ast fólk við að nota þessa sam­lík­ingu. Heim­il­is­bók­haldið verður þannig líkan sem fólk notar til að hugsa um eignir og skuldir rík­is­ins, en þetta er stór­hættu­legt.

Einn mik­il­væg­asti mun­ur­inn á heim­il­is­bók­haldi og rík­is­rekstri er að ríki geta ákveðið að pen­ingar séu til. Þeir gera það auð­vitað með ein­hverjum til­teknum hætti, til dæmis með lögum sem heim­ila bönkum að búa þá til í formi skulda­bréfa, en ef ég myndi ákveða upp úr þurru að ég ætti fullt af pen­ingum þá ætti ég senni­lega erfitt með að finna ein­hvern sem myndi taka mark á þeim full­yrð­ing­um.

Heim­il­is­bók­hald gerir hvorki ráð fyrir til­vist Seðla­banka né því sem næst ótak­mark­aðs láns­trausts. Þegar heim­ili eru búin með pen­ing­ana sína hefur fólk tvo val­kosti: að hætta að kaupa hluti eða að taka lán af ein­hverju tagi. Ríki hafa ýmsa val­kosti í við­bót, svo sem útgáfu rík­is­skulda­bréfa, geng­is­fell­ing­ar, breyt­ingar á stýri­vöxt­um, og þar fram eftir göt­un­um.

Lang­flest verk­færin sem ríki hafa eru ansi flókin og fræði­leg. Það er því alveg skilj­an­legt að fólki langi til að grípa í leti­legt heim­il­is­bók­halds­líkan til að sann­reyna hugsun sína eða útskýra hana fyrir öðrum, en með því er ekki bara verið að afvega­leiða alla hugs­un, heldur bein­línis að rugla saman tveimur mjög ólíkum greinum hag­fræð­inn­ar.

Kálum vondum lík­önum

Mér finnst stór­merki­legt að blóm­kál og kína­kál sé sama teg­und­in. Mis­mun­andi afbrigði, vissu­lega, en þau eru sama teg­und: Brassica oler­acea. Vit­andi að þau eru sama teg­undin er samt léleg afsökun fyrir því að kaupa blóm­kál ef beðið var um kína­kál.

Þetta er samt það sem er stöðugt verið að gera í sam­fé­lag­inu okk­ar. Vond lík­ön, lélegar sam­lík­ing­ar, smætt­un­ar­árátta og hunsun mik­il­vægra stað­reynda er útbreitt vanda­mál sem er nauð­syn­legt að upp­ræta.

Auð­vitað á fólk áfram að nota mynd­lík­ing­ar. Það er ekk­ert að því að nota græn­meti og ávexti sem tákn­mynd fjöl­breyti­leika, sem dæmi. En vörumst ein­fald­anir sem kunna að vera að valda okkur tjóni, hvort sem það er í heim­il­is­bók­hald­inu, í rík­is­rekstri, eða ann­ars­staðar í líf­inu.

Libra skjálfti hjá seðlabönkum
Áform Facebook um að setja í loftið Libra rafmyntina á næsta ári hafa valdið miklum titringi hjá seðlabönkum. Hver verða áhrifin? Þegar stórt er spurt, er fátt um svör og óvissan virðist valda áhyggjum hjá seðlabönkum heimsins.
Kjarninn 24. júní 2019
Lögfræðikostnaður vegna orkupakkans rúmlega 16 milljónir
Lögfræðiráðgjafar var aflað frá sex aðilum.
Kjarninn 24. júní 2019
Helga Dögg Sverrisdóttir
Þörf á rannsóknum á ofbeldi í garð kennara hér á landi
Kjarninn 24. júní 2019
Stuðningur við þriðja orkupakkan eykst mest meðal kjósenda Vinstri grænna
90 prósent kjósenda Miðflokksins eru mjög eða frekar andvíg innleiðingu þriðja orkupakkans.
Kjarninn 24. júní 2019
Vilja koma böndum á óhóflega sykurneyslu landsmanna
Skipaður hefur starfshópur til að innleiða aðgerðaáætlun Embættis landlæknis til að draga úr sykurneyslu landsmanna. Landlæknir telur að vörugjöld og skattlagning á sykruð matvæli sé sú aðgerð sem beri hvað mestan árangur þegar draga á úr sykurneyslu.
Kjarninn 24. júní 2019
Kjósendur Miðflokks, Flokks fólksins og Framsóknar helst á móti Borgarlínu
Kjósendur Samfylkingar, Viðreisnar og Pírata eru hlynntastir Borgarlínu.
Kjarninn 24. júní 2019
Snæbjörn Guðmundsson
Hvalárvirkjun í óþökk landeigenda
Leslistinn 24. júní 2019
Borgarlínan
Stuðningur við Borgarlínu aldrei mælst meiri
54 prósent Íslendinga eru hlynnt Borgarlínunni en um 22 prósent andvíg.
Kjarninn 24. júní 2019
Meira eftir höfundinnSmári McCarthy