Ójöfnuður eykst á ný

Auglýsing

Tekju­ó­jöfn­uður jókst gríð­ar­lega mikið á Íslandi á ára­tugnum fram að hruni – meira en dæmi eru um í öðrum vest­rænum sam­fé­lög­um. Sú aukn­ing var frá stöðu eins allra mesta jafn­aðar sem var að finna á Vest­ur­löndum fyrir árið 1995. Hámarki náði ójöfn­uð­ur­inn árið 2007.

Eftir hrun jafn­að­ist tekju­skipt­ingin mikið á ný, vegna sam­dráttar fjár­magnstekna og auk­inna jöfn­un­ar­á­hrifa í skatta- og bóta­kerf­un­um.

Á upp­sveifl­unni frá 2011 til 2017 hefur ójöfn­uður hins vegar tekið að aukast á ný. Þetta má sjá á mynd­inni hér að neð­an, sem sýnir hlut­deild hátekju­hópanna af heild­ar­tekjum allra fram­telj­enda (Heim­ild: Fjár­mála­ráðu­neyt­ið).

Auglýsing

Vaxandi tekjuhlutdeild hátekjuhópa frá 2011 til 2017

Hlutur tekju­hæsta eina pró­sents­ins fór úr um 7% árið 2011 upp í 9,4% á síð­asta ári. Hlutur tekju­hæstu fimm pró­sent­anna fór úr 20,7% upp í 22,6%. Þetta þýðir að tekjur hæstu hópanna hafa verið að aukast hraðar en tekjur lægri tekju­hópa.

Ójöfn­uð­ur­inn jókst á hverju ári eftir að upp­sveiflan eftir hrun komst á skrið, nema á árinu 2015. Þetta er umtals­verð breyt­ing á tekju­skipt­ing­unni.

Megin ástæðan fyrir þessum aukna ójöfn­uði er að fjár­magnstekjur (sem einkum koma í hlut allra tekju­hæstu hópa) hafa verið að aukast meira en almennar launa­tekj­ur. Þar eð fjár­magnstekjur eru skatt­lagðar mun minna en atvinnu­tekjur og líf­eyr­is­tekjur og þar eð þeim sem fá barna- og vaxta­bætur hefur snar­fækkað (einkum fólk í lægri tekju­hóp­um) þá má búast við að ójöfn­uður eftir skatta og bætur hafi auk­ist enn meira en myndin sýn­ir. Gríð­ar­legar verð­hækk­anir á hús­næð­is­mark­aði, sem bitna hlut­falls­lega mest á lág­tekju­fólki, magna þessa þróun enn frek­ar.

Lang­tíma­þróun ójafn­að­ar­ins

Þrátt fyrir að tekju­skipt­ingin hafi jafn­ast strax í kjöl­far hruns­ins þá fer því fjarri að hún hafi orðið álíka jöfn og hún hafði verið á árunum í kringum 1995 og fyrr. Nærri lagi er að tekju­skipt­ingin er nú svipuð og hún hafði verið milli áranna 2002 og 2003.

Tekju­skipt­ingin er því á hærra ójafn­að­ar­stigi í dag en var fyrir árið 2002. Þetta má sjá á mynd­inni hér að neð­an, sem sýnir nettó ójafn­að­ar­sveiflu frá 1995 til 2017.

Mun hærra ójafnaðarstig 2017 en 1995:  Aukinn hlutur hátekjuhópa

Hlutur tekju­hæstu fimm pró­senta fram­telj­enda var 17,3% árið 1995 en var orð­inn 22,6% í fyrra, sam­kvæmt gögnum Rík­is­skatt­stjóra. Hlutur tekju­hæsta eina pró­sents­ins var 5,2% og er nú kom­inn í 9,4% - hefur hátt í tvö­fald­ast. Á sama tíma fór auð­vitað hlutur hinna 95 pró­sent­anna, alls þorra almenn­ings, úr 82,7% niður í 77,4%.

Skipt­ing þjóð­ar­kök­unnar er þannig umtals­vert ójafn­ari nú á dögum en var fyrir árið 2002.

Ójafn­að­ar­aukn­ingin skýrist almennt af mik­illi aukn­ingu fjár­magnstekna sem einkum koma í hlut hæstu tekju­hópanna og þær tekjur eru skatt­lagðar með mun minna móti en atvinnu­tekjur strit­andi almenn­ings og líf­eyr­is­tekjur eldri borg­ara og öryrkja. En ójöfn­uð­ur­inn á Íslandi skýrist einnig af stóru skatta­til­færsl­unni, sem fól í sér lækkun skatt­byrðar í hæstu tekju­hóp­unum (einkum vegna þeirra fríð­inda sem fjár­magnstekju­skatt­ur­inn færir hátekju­fólki) og auk­innar skatt­byrðar lægstu og milli tekju­hópa (sjá hér). Lækkun eigna­skatta og skatta á hagnað fyr­ir­tækja átti einnig sinn þátt í þess­ari þróun allri. Skatt­byrðin var færð af hæstu hópum og yfir á lægri tekju­hópa, hlut­falls­lega mest yfir á þá allra lægstu. Rýrnun vel­ferð­ar­bóta átti einnig hlut í þess­ari þró­un, ekki síst á allra síð­ustu árum (sjá hér).

Þróun tekju­ó­jafn­að­ar­ins frá ári til árs

Loks má einnig sjá á þriðju mynd­inni hvernig tekju­hlut­deild þess­ara hátekju­hópa þró­að­ist frá ári til árs, á ald­ar­fjórð­ungnum milli 1992 og 2017.

Hlutur hátekjuhópa sem % heildartekna allra

Þarna má á skýran hátt sjá hina gríð­ar­legu aukn­ingu ójafn­að­ar­ins á ára­tugnum fram að hruni, jöfn­un­ina fyrst eftir hrunið og hvernig hún náði ekki að færa tekju­skipt­ing­una alla leið niður á jafn­að­ar­stigið sem hér ríkti áður en nýfrjáls­hyggjan ruddi auknum ójöfn­uði leið inn í sam­fé­lag­ið.

Síðan er aug­ljós hin nýja aukn­ing ójafn­að­ar­ins, sem tók við frá og með árunum 2011 til 2017.

Rétt er einnig að skoða þessa þróun í tekju­skipt­ing­unni í sam­hengi við þróun ójafn­aðar í eigna­skipt­ing­unni, sem Þórður Snær Júl­í­us­son hefur sýnt á glöggan hátt í nýlegum greinum í Kjarn­anum (sjá t.d. hér og hér).


Skýr­ing­ar: Gögnin koma frá Rík­is­skatt­stjóra og ná til allra fram­telj­enda. Tekju­hug­takið er heild­ar­tekjur fyrir skatt (allar skatt­skyldar tekj­ur, þ.m.t. allar fjár­magnstekjur sem taldar eru fram hér á land­i). Gögnin fyrir árin 1997 til 2017 voru nýlega lögð fram á Alþingi af fjár­mála­ráð­herra, en gögn fyrir árin 1992 til 1996 koma úr bók Stef­áns Ólafs­sonar og Arn­aldar Sölva Krist­jáns­son­ar, Ójöfn­uður á Íslandi (sem kom út hjá Háskóla­út­gáf­unni 2017).

Alþingi hefur ekki tekist að endurheimta það traust sem hefur tapast frá byrjun árs 2018.
Almenningur treystir síst Alþingi, borgarstjórn og bankakerfinu
Eitt af markmiðum sitjandi ríkisstjórnar samkvæmt stjórnarsáttmála var að efla traust á stjórnmál og stjórnsýslu. Í dag er traust á Alþingi sex prósentustigum minna en það var í upphafi kjörtímabils, þótt að hafi aukist umtalsvert frá því í fyrra.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Ekki sést jafn mikil neikvæð áhrif á flugiðnað síðan 11. september 2001
Greinendur segja að smám saman sé að koma í ljós hversu gríðarleg áhrif kórónaveiran hefur haft í Kína og víðar. Útlit er fyrir að efnahagslegu áhrifin verði mikil á næstu mánuðum.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Davíð Stefánsson og Sunna Karen Sigurþórsdóttir
Davíð og Sunna Karen hætta sem ritstjórar hjá Torgi
Skipu­lags­breytingar hafa verið gerðar hjá Torgi, út­gáfu­fé­lagi Frétta­blaðsins og fleiri miðla.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Úr Er ég mamma mín?
„Sláðu hann, Sólveig! Kýld‘ann, Kristbjörg!“
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Er ég mamma mín? eftir Maríu Reyndal í Borgarleikhúsinu.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir
Nýsköpunarmiðstöð Íslands lögð niður um næstu áramót
Niðurstaða greiningarvinnu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins er sú að hluta verkefna Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands megi framkvæma undir öðru rekstrarformi.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Ríkisstjórnin vill auka gagnsæið hjá 30 óskráðum en þjóðhagslega mikilvægum fyrirtækjum
Í drögum að nýju frumvarpi, sem ríkisstjórnin hefur lagt fram til að auka traust á íslenskt atvinnulíf, er lagt til að skilgreining á „einingum tengdum almannahagsmunum“ verði víkkuð verulega út og nái meðal annars til stóriðju og sjávarútvegsrisa.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Virkjanir undir 10 MW hafa verið kallaðar smávirkjanir.
Vilja einfalda lög og reglur um smávirkjanir
Þingmenn Framsóknarflokksins segja umsóknarferli varðandi minni virkjanir fjárfrekt og langt og að smávirkjanir séu umhverfisvænir orkugjafar þar sem þær stuðli „að minni útblæstri óæskilegra efna sem hafa áhrif á hitastig jarðar“.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Aðalsteinn Leifsson
Aðalsteinn Leifsson nýr ríkissáttasemjari
Félags- og barnamálaráðherra hefur skipað Aðalstein Leifsson framkvæmdastjóra hjá EFTA sem ríkissáttasemjara frá og með 1.apríl næstkomandi.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Meira eftir höfundinnStefán Ólafsson