Fjórða veldis veggjöld

Sanngjarnari rentur af nýtingu vegakerfisins

Auglýsing

Varð­andi gjöld almennt hlýtur sann­gjarn­asta inn­heimt­u að­ferðin að vera sú: að þeir greiði sem njóti. Nema þá helst í til­fellum þar ­sem hallar á ein­stak­linga sökum ástæðna sem þeir ráða ekki við, svo sem vegna ­fötl­unar eða fátækt­ar. En almennt er sann­gjarn­asta reglan að þeir sem taka af ein­hverri auð­lind greiði fyrir sinn skerf.

Hvernig á þetta við þegar kemur að nýt­ingu vega­kerf­is­ins? Um­ræðan um veggjöld virð­ist ein­skorð­ast við að rukka fast gjald fyrir hverja bif­reið. En er þetta sann­gjörn skipti? Nú eru ekki öll öku­tæki eins og áhrif þeirra á vega­kerfið ekki þau söm­u.  Það ­sem breytir mestu í þessu er: öxul­þungi öku­tæk­is­ins.

Auglýsing

Fjórða veldis reglan

Til­raunir á áhrifum slits á vegi leiða í ljós að tvö­földun í öxul­þunga jafn­gildir 16 ­földun í ferð­um. Sem sagt hver tvö­földun á öxul­þyngd jafn­gildir 2 í veld­inu 4 fjölda ferða. Þetta er vel rann­sökuð og almennt við­ur­kennd stað­reynd. Sem með­al­ ann­ars er til grund­vallar þunga­tak­mörk­unum á þjóð­vegum um allan heim og ­sér­stakra skatta á þyngri öku­tæki.

Fjórða veldis reglan með bifreið sem er 0,5 tonn öxulþungi sem upphafspunkt.

Á þess­ari mynd má sjá hvernig slit á vegum veld­is-fald­ast. Bíll af létt­ustu gerð gæti haft öxul­þunga í kringum 0,5 tonn. En hámarks leyfi­leg­ur öx­ul­þungi sumra teg­unda bif­reiða er 11,5 tonn. (nánar um öxul­þunga reglur hér). Sem er 23 ­földun á þyngd.

En með fjórða veldis regl­unni má sjá að ein ferð á bif­reið ­með 11,5 tonna öxul­þunga slítur vegum til jafns á við 279.841 ferðir bif­reiða ­með öxul­þunga upp á 0,5 tonn. Ef rukka ætti létta fólks­bíl­inn um eina krónu í veggjald, þá væri rétt­látt að rukka þunga öku­tækið um 279.841 krónur fyrir söm­u ­ferð til að mæta sliti á veg­in­um. Ljóst er af þessu að sann­gjörn gjald­taka af ­fólks­bílum verður að vera engin ef ekki á að rukka hund­ruð þús­unda fyrir hverja ­ferð þyngri öku­tækja.

Búnaður til að mæla áhrif öxulþunga á slit vega.

Greiði sem njóta

Af þessu er ljóst að áhrif fólks­bíla þegar kemur að sliti á vegum eru hverf­andi miðað við áhrif þyngri öku­tækja s.s. vöru­bif­reiða eða hóp­ferða­bif­reiða. Ef veggjöld ættu að vera sann­gjörn ættu þau að bein­ast að þessum öku­tækjum ein­göngu og fólks­bif­reiðar ættu að sleppa algjör­lega við ­veggjöld­in. Ef ráða­menn vilja hafa þetta sann­gjarnt. En ekki bara enn eina ­leið­ina til að skatt­pína almenn­ing.

 Leyfilegur öxulþungi á borgarlínuvagni myndi eyða malbiki á hátt í 300þúsund falt meira en hjá fólksbíl. Jafnvel þó hann væri ekki full lestaður. Úr reglugerð Samgönguráðuneytis.

Með nútíma tækni er auð­velt að útfæra sann­gjarna gjald­töku ­sem þessa. Mynda­vélar skrá niður bíl­númer þeirra bif­reiða sem fara hjá gjald­töku­staðn­um. Í gagna­grunni er svo hægt að fletta upp sjálf­vikt hvaða gerð af öku­tæki ­fer þar hjá og út frá því hver leyfi­legur öxul­þungi er á öku­tæk­inu. Þannig er hægt að rukka sann­gjörn afnot af veg­inum miðað við teg­und bif­reið­ar. Þannig gæt­i líka mynd­ast hvati til að flytja þyngri hluti í fleiri ferðum eða á öku­tækj­u­m ­sem hafa yfir að búa fleiri öxlum og þar með betri dreif­ingu þunga. Allt til að hlífa við­kvæmum vegum fyrir skemmdum og sliti.

Afleið­ingar fjórða veldis veggjalds­ins

Stóra málið við að hafa veggjöld hlýtur að vera að greiða upp­ ­kostnað við veg­inn og við­hald. Ef við­halds­kostn­aður myndi helm­inga­st, t.d. með­ því að stærri hluti þunga­flutn­inga færi fram með strand­flutn­ing­um, eða öku­tækjum sem hlífa vegum bet­ur, þá væri hægt að lækka veggjöldin um helm­ing. Væri það ekki æski­leg afleið­ing? Erum við mögu­lega í dag að greiða nið­ur­ þunga­flutn­inga um land­leið­ina með við­halds­kostn­aði á veg­um?

Hópferðabíll fyrir skemmtiferðir.

Að sama skapi, erum við mögu­lega að greiða niður skemmti­ferð­ir ­fyrir erlenda ferða­menn með fram­tíðar við­halds­kostn­aði á vega­kerf­ið? Ekki vilj­u­m við banna túristum að fara um landið á níð­þungum hóp­ferða­bílum sem spæna upp­ ­veg­ina. En er ekki sann­gjarnt að þeir greiði fyrir það slit sem þeir sann­ar­lega ­valda á veg­unum okk­ar?

Umhverf­is­mál

Þetta snýst heldur ekki ein­ungis um pen­inga.  Rann­sókn á vegum sænskra ferða­mála­yf­ir­valda komst að þeirri nið­ur­stöðu að því meira sem ­slit á vegum er, þeim mun meiri svifryks­mengun hlýst af því. 5% allrar eyð­ing­ar á götum verður að svifryki. Sænskir skoð­un­ar­menn hafa líka kom­ist að því að ­götum sem er illa við­haldið menga enn meira. Því þar getur rykið safn­ast fyr­ir í meira magni og slit á hjól­börðum verður mun meira.

Helmingur alls svifryks er í raun sarg úr veginum

Áhrif þyngri öku­tækja umfram létt­ari má glöggt sjá á Miklu­braut í Reykja­vík. Þar eru sér­stakar akreinar sem eru ætl­aðar fyr­ir­ ­stræt­is­vagna. Þar má sjá hvernig sér­a­krein strætó er umtals­vert meira slit­in heldur en akrein­arnar við hlið­ina á sem ætl­aðar eru fólks­bílum og annarri umferð. ­Þrátt fyrir að þar fari um marg­falt fleiri bif­reið­ar.

Strætóakrein er mikið verr farin, þrátt fyrir minni umferð

Enda er venju­legur stræt­is­vagn, líkt og þeir sem ganga um ­götur borg­ar­innar um 18 tonn að þyngd með 86 far­þegum inn­an­borðs. Er þá öx­ul­þung­inn að aftan 11,5 tonn. Sjá má á graf­inu hér að ofan hversu miklu mal­biki slíkur vagn slítur miðað við léttan ein­menn­ings vagn. Þetta skýrir hvers vegna strætó akreinin er svo slitin í sam­an­burði við aðrar akreinar við Miklu­braut. Þetta er nokkuð sem gleymst hefur að taka til­lit til þegar umhverf­is­á­hrif hóp­ferða­bif­reiða eru borin saman við fólks­bíla.



Loka­orð

Tölum bara hreint út. Við viljum helst láta túrista borga meira fyrir afnot af veg­un­um. Þess vegna er þessi umræða um veggjöld. Það er því ágætis hlið­ar­-af­leið­ing af því að rukka eftir veg­sliti að það myndi leggj­ast þungt á hóp­ferða­bif­reiðar um leið.  Þetta eru líka bílar sem eru  skemmtun fyrir ferða­menn. Öfugt við t.d. nauð­syn fyrir íbúa þessa lands. Sem eru fólks­bíl­ar. Venju­legt fólk að kom­ast leiðar sinn­ar. Til vinnu og ann­að. Ég veit fyrir mitt leiti hvort er mik­il­væg­ara. Þannig að það er engin ástæða til að nið­ur­greiða þessa notkun á vega­kerf­inu með fram­tíðar við­halds­kostn­aði.

Einar Óli – „Mind like a maze“
Húsvíkingur safnar fyrir sinni fyrstu plötu.
Kjarninn 21. júlí 2019
Eigið fé Síldarvinnslunnar 42 milljarðar króna
Hagnaður Síldarvinnslunnar jókst í fyrra frá árinu á undan, um 21 prósent. Hagnaðurinn var 4,1 milljarður króna.
Kjarninn 21. júlí 2019
Bókasafn framtíðarinnar
Hundrað handrit eftir hundrað af þekkustu rithöfundum samtímans verða geymd í Bókasafni framtíðarinnar í hundrað ár.
Kjarninn 21. júlí 2019
Umdeild græn skírteini skila 850 milljónum í hagnað á ári
Upprunaábyrgð raforku, eða svokölluð græn skírteini, hefur verið hampað sem ein af lykilstoðunum í baráttunni við loftslagsbreytingar og lastað sem aflátsbréf í loftslagsmálum.
Kjarninn 21. júlí 2019
Hundruð milljarða til að verjast sjónum
Vegna hækkandi sjávarborðs þurfa Danir að eyða milljörðum til að koma í veg fyrir að sjórinn leggi undir sig stórt landsvæði.
Kjarninn 21. júlí 2019
Kristbjörn Árnason
Peningaelítan á í heiftugri baráttu um völdin á fjármálakerfinu
Kjarninn 20. júlí 2019
Rafbílasala heldur áfram að aukast
Hreinir rafmagnsbílar, tengiltvinnbílar og hybrid bílar voru 22 prósent af heildar fólksbílasölu fyrstu sex mánuði ársins. Ríkisstjórnin hefur sett sér það markmið að árið 2030 verði 100.000 skráðir rafbílar og önnur vistvæn ökutæki hér á landi.
Kjarninn 20. júlí 2019
Össur kaupir fyrirtæki í Detroit
Markaðsvirði Össurnar hefur aukist mikið að undanförnu en félagið er skráð á markað í Kaupmannahöfn.
Kjarninn 20. júlí 2019
Meira eftir höfundinnViðar Freyr Guðmundsson